Trong văn hóa Việt, cúng giỗ là nghi lễ tưởng nhớ người đã khuất, được tổ chức vào đúng ngày mất âm lịch hằng năm. Ngày này thường được gọi là ngày giỗ, ngày kỵ hoặc húy nhật.
Dù cách gọi khác nhau, điểm chung là con cháu chuẩn bị mâm cơm, hương hoa, đèn nến để mời ông bà, cha mẹ, tổ tiên “về nhà” sum họp, nhận tấm lòng tưởng nhớ. Đây không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là sợi dây gắn kết các thế hệ trong gia đình.
Bát cơm cúng tượng trưng cho sự no đủ, lòng hiếu kính và niềm tin “sống sao, thác vậy”. Đây là lễ vật quan trọng, không thể thiếu trong mâm cơm cúng, thể hiện sự chăm lo của con cháu dành cho người đã khuất.
Mâm cơm cúng là hình ảnh tái hiện bữa cơm sum vầy, gắn kết gia đình và giữ gìn nếp sống truyền thống. Đây là dịp con cháu tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời học cách gìn giữ phong tục thờ cúng đúng chuẩn.
Theo phong tục, số chén cơm cúng thường là số lẻ:
Phần lớn gia đình chọn 3 hoặc 5 chén cơm, trong đó 5 chén là thông dụng nhất.
5 chén cơm mang hai tầng ý nghĩa:
Do đó, nếu không theo lệ riêng của dòng họ, 5 chén cơm là lựa chọn chuẩn mực, đầy đủ và đẹp nhất.
Một số nơi cúng 4 chén (ông bà nội – ngoại), hoặc 5–6 chén tùy truyền thống.
Cúng giỗ thường tập trung vào 1 người mất, còn cúng Cửu Huyền mang tính tổng quát cho nhiều thế hệ nên số chén linh hoạt hơn.
Miền Bắc chuộng sự chỉnh tề, bát cơm bới một lần, bới đầy và dùng 3 hoặc 5 bát nhỏ. 5 bát là lựa chọn phổ biến cho đám giỗ.
Miền Trung linh hoạt trong dụng cụ và số chén, vẫn ưu tiên số lẻ. Mâm cúng thường cầu kỳ, ảnh hưởng nhiều từ ẩm thực cung đình Huế.
Miền Nam giản dị nhưng trọng nghĩa tình. Gia đình thường cúng 3–5 chén; đại giỗ có thể chuẩn bị 7 – 9 chén, tượng trưng cho sự sung túc.

Bát cơm đặt trước bát hương, giữa chân đèn và lọ hoa; xếp thẳng hàng hoặc vòng cung nhẹ, bảo đảm cân đối và trang nghiêm.
Bát cơm nằm phía ngoài các món chính, có thể xếp hình tròn hoặc cánh cung. Mỗi bát bới một lần, đầy và đẹp.
Bước 1: Xác định loại lễ
Giỗ thường, giỗ lớn, cúng thần linh hay cúng Cửu Huyền.
Bước 2: Chọn số lượng chén cơm
Bước 3: Nấu và bới cơm cúng
Dùng cơm mới; mỗi bát bới một lần; cơm đầy, gọn, đẹp mắt.
Bước 4: Bày chén cơm đúng vị trí
Bước 5: Thời điểm đặt cơm và hạ lễ
Đặt cơm trước khi thắp hương; hạ lễ khi hương gần tàn; cơm cúng có thể chia lộc.
Việc xác định đám giỗ cúng mấy chén cơm phụ thuộc vào phong tục vùng miền và truyền thống gia đình, nhưng phổ biến nhất vẫn là 3 hoặc 5 chén. Điều quan trọng hơn con số là lòng thành và sự chu đáo trong cách chuẩn bị. Khi tuân thủ đúng nghi lễ, mâm cúng không chỉ trọn vẹn mà còn thể hiện sự kính nhớ sâu sắc đối với tổ tiên.