Phân biệt đổi mới sáng tạo và sáng chế theo bản chất, giá trị

Vì vậy, điểm phân biệt cốt lõi không đơn thuần là “mới đến đâu”, mà là kết quả đã được triển khai và tạo ra giá trị hay chưa. Một sáng chế có thể trở thành nền tảng của đổi mới sáng tạo, nhưng không phải mọi đổi mới sáng tạo đều bắt đầu từ sáng chế và không phải mọi sáng chế đều được thương mại hóa thành công.

Đổi mới sáng tạo và sáng chế khác nhau như thế nào?

Sáng chế và đổi mới sáng tạo đều liên quan đến cái mới, nhưng đại diện cho hai loại kết quả khác nhau.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam, sáng chế là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên. WIPO cũng mô tả sáng chế là sản phẩm hoặc quy trình cung cấp cách thức mới để thực hiện một việc hoặc đưa ra giải pháp kỹ thuật mới cho một vấn đề.

Trong khi đó, Oslo Manual 2018 của OECD và Eurostat xác định đổi mới sáng tạo là sản phẩm hoặc quy trình mới hay được cải tiến đáng kể, đã được cung cấp cho người dùng tiềm năng hoặc được đưa vào sử dụng. Chính yêu cầu triển khai này phân biệt đổi mới sáng tạo với sáng chế.

Có thể diễn đạt ngắn gọn:

Sáng chế trả lời câu hỏi “giải pháp kỹ thuật mới là gì?”, còn đổi mới sáng tạo trả lời câu hỏi “cái mới đã được áp dụng để tạo giá trị như thế nào?”

Sáng chế tập trung vào giải pháp kỹ thuật mới

Một ý tưởng chung chưa phải là sáng chế. Để được xem là sáng chế, ý tưởng phải được cụ thể hóa thành giải pháp kỹ thuật có thể giải quyết một vấn đề xác định.

Giải pháp đó có thể tồn tại dưới hai dạng chính:

·         Sản phẩm như thiết bị, máy móc, vật liệu, hợp chất hoặc cấu trúc kỹ thuật

·         Quy trình như phương pháp sản xuất, xử lý, đo lường hoặc vận hành kỹ thuật

Ví dụ, ý tưởng “giảm lượng điện tiêu thụ của máy điều hòa” mới chỉ mô tả mục tiêu. Một cấu trúc bộ trao đổi nhiệt mới hoặc thuật toán điều khiển thiết bị tạo ra hiệu quả kỹ thuật xác định mới có khả năng hình thành sáng chế.

Sáng chế cũng không đồng nghĩa với bằng độc quyền sáng chế. Sáng chế là đối tượng kỹ thuật, còn bằng độc quyền sáng chế là quyền pháp lý được cơ quan có thẩm quyền cấp sau quá trình nộp đơn và thẩm định. WIPO xác định bằng độc quyền sáng chế là quyền độc quyền được cấp cho một sáng chế; chủ sở hữu có thể ngăn người khác khai thác thương mại sáng chế trong phạm vi lãnh thổ và thời hạn bảo hộ.

Do đó, có thể tồn tại:

·         Sáng chế chưa được đăng ký bảo hộ

·         Đơn đăng ký sáng chế chưa được cấp bằng

·         Sáng chế được giữ dưới dạng bí mật kinh doanh

·         Sáng chế được cấp bằng nhưng chưa sản xuất hoặc thương mại hóa

Điều này cho thấy giá trị kỹ thuật của sáng chế và giá trị thị trường của sáng chế không phải lúc nào cũng xuất hiện đồng thời.

Đổi mới sáng tạo đòi hỏi đưa cái mới vào sử dụng

Đổi mới sáng tạo không dừng ở việc hình thành ý tưởng, nghiên cứu nguyên mẫu hoặc chứng minh một nguyên lý. Cái mới phải được triển khai trong thực tế.

Đối với sản phẩm, triển khai có thể là đưa hàng hóa hoặc dịch vụ mới, cải tiến ra thị trường. Đối với quy trình, triển khai có thể là áp dụng phương pháp mới vào hoạt động sản xuất, phân phối, quản trị, truyền thông, xử lý dữ liệu hoặc cung cấp dịch vụ.

Theo Oslo Manual, một đổi mới không nhất thiết phải mới đối với toàn thế giới. Sản phẩm hoặc quy trình có thể được xem là đổi mới đối với một tổ chức khi khác biệt đáng kể so với những gì tổ chức đó đã sử dụng trước đây và đã được đưa vào vận hành.

Ví dụ, một doanh nghiệp lần đầu triển khai hệ thống dự báo tồn kho dựa trên dữ liệu bán hàng có thể tạo ra đổi mới quy trình của chính doanh nghiệp, dù công nghệ tương tự đã được sử dụng ở nơi khác.

Đổi mới sáng tạo cũng không bắt buộc phải tạo ra lợi nhuận ngay lập tức. Việc triển khai là điều kiện để xác định đổi mới, còn mức độ thành công là kết quả cần được đánh giá sau đó. Một giải pháp đã được áp dụng nhưng chưa đạt doanh thu kỳ vọng vẫn có thể là đổi mới; đó chỉ là một đổi mới chưa tạo ra hiệu quả thương mại như dự kiến.

Sáng chế có thể tồn tại mà chưa trở thành đổi mới sáng tạo

Một sáng chế chỉ trở thành bộ phận của quá trình đổi mới sáng tạo khi được phát triển thành sản phẩm hoặc quy trình có thể sử dụng.

Giữa thời điểm tạo ra sáng chế và thời điểm hình thành đổi mới thường còn nhiều công việc:

1.    Hoàn thiện nguyên mẫu và kiểm chứng khả năng hoạt động

2.    Đánh giá an toàn, độ ổn định và khả năng sản xuất

3.    Điều chỉnh thiết kế theo nhu cầu người dùng

4.    Xây dựng quy trình sản xuất hoặc triển khai

5.    Huy động tài chính và nguồn lực

6.    Lựa chọn phương án bảo hộ, cấp phép hoặc chuyển giao

7.    Đưa sản phẩm ra thị trường hoặc áp dụng quy trình trong tổ chức

Một giải pháp kỹ thuật rất mới vẫn có thể thất bại ở giai đoạn đổi mới nếu chi phí sản xuất quá cao, khó sử dụng, không đáp ứng quy định, không phù hợp nhu cầu hoặc không có mô hình khai thác khả thi.

WIPO phân biệt rằng sáng chế hướng đến giải quyết một vấn đề kỹ thuật, còn đổi mới gắn với quá trình khai thác và thương mại hóa ý tưởng mới. Do không phải sáng chế nào cũng được thương mại hóa, không phải mọi sáng chế đều dẫn tới đổi mới sáng tạo.

Đổi mới sáng tạo không nhất thiết phải có sáng chế

Đây là điểm thường bị hiểu sai. Đổi mới sáng tạo có phạm vi rộng hơn sáng chế và có thể được tạo ra mà không xuất hiện một giải pháp kỹ thuật đủ điều kiện đăng ký sáng chế.

Một doanh nghiệp có thể đổi mới bằng cách:

·         Thiết kế lại quy trình giao nhận để giảm thời gian xử lý

·         Kết hợp các công nghệ sẵn có thành một dịch vụ mới

·         Cải tiến trải nghiệm sử dụng của sản phẩm

·         Áp dụng phương pháp kiểm soát chất lượng mới

·         Thay đổi cách tổ chức dữ liệu và phối hợp công việc

·         Phát triển mô hình cung cấp hoặc thu phí khác biệt

Ví dụ, dịch vụ đặt lịch khám trực tuyến có thể tạo ra đổi mới bằng cách kết hợp phần mềm, quy trình tiếp nhận và phương thức chăm sóc đã tồn tại. Giá trị mới nằm ở cách triển khai tổng thể, không nhất thiết ở một sáng chế kỹ thuật riêng biệt.

Vì thế, phạm vi của đổi mới sáng tạo bao gồm cả đổi mới dựa trên sáng chế và đổi mới hình thành từ việc kết hợp, cải tiến hoặc ứng dụng hiệu quả tri thức sẵn có.

Khác biệt về tính mới và giá trị

Tính mới của sáng chế thường được xem xét theo tri thức kỹ thuật đã công khai trước đó. Khi đánh giá khả năng bảo hộ, sáng chế không chỉ cần có nội dung kỹ thuật mà còn phải đáp ứng các điều kiện pháp lý tương ứng.

Ngược lại, đổi mới sáng tạo nhấn mạnh sự khác biệt đáng kể so với sản phẩm hoặc quy trình trước đây của chủ thể triển khai. Yếu tố quan trọng là cái mới đã được đưa vào sử dụng và có khả năng tạo ra hoặc duy trì giá trị.

Giá trị đó không chỉ là doanh thu. Đổi mới sáng tạo có thể tạo ra:

·         Giá trị kinh tế thông qua doanh thu, năng suất hoặc tiết kiệm chi phí

·         Giá trị sử dụng thông qua chất lượng, sự thuận tiện hoặc độ tin cậy

·         Giá trị tổ chức thông qua quy trình nhanh hơn và phối hợp hiệu quả hơn

·         Giá trị xã hội thông qua khả năng tiếp cận, an toàn hoặc giảm tác động môi trường

Như vậy, một sáng chế có thể được đánh giá cao về tính mới kỹ thuật nhưng chưa chứng minh được giá trị sử dụng. Ngược lại, một đổi mới có thể tạo ra giá trị lớn dù chỉ cải tiến hoặc kết hợp những công nghệ đã biết.

Khác biệt về thương mại hóa

Thương mại hóa thường là cầu nối biến sáng chế thành đổi mới trên thị trường, nhưng hai khái niệm này không hoàn toàn đồng nhất.

Đối với sáng chế, thương mại hóa là một lựa chọn phát triển. Chủ sở hữu có thể:

·         Tự sản xuất sản phẩm

·         Chuyển giao công nghệ

·         Cấp quyền sử dụng

·         Hợp tác với doanh nghiệp khác

·         Thành lập doanh nghiệp để khai thác

·         Giữ sáng chế chưa khai thác trong một khoảng thời gian

Đối với đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, sản phẩm mới thường phải được giới thiệu ra thị trường, còn quy trình mới phải được đưa vào sử dụng. Tuy nhiên, đổi mới nội bộ không nhất thiết tạo ra một sản phẩm bán trực tiếp. Một quy trình sản xuất giúp giảm lỗi hoặc một hệ thống quản trị giúp rút ngắn thời gian xử lý vẫn có thể tạo giá trị đổi mới.

Vì vậy, nói “đổi mới sáng tạo bắt buộc phải thương mại hóa” chỉ đúng một phần. Chính xác hơn, đổi mới phải được triển khai; thương mại hóa là hình thức triển khai quan trọng đối với sản phẩm hướng ra thị trường.

Vai trò của sở hữu trí tuệ cũng khác nhau

Sáng chế có mối liên hệ trực tiếp với hệ thống bằng độc quyền sáng chế. Khi đáp ứng điều kiện bảo hộ và được cấp bằng, chủ sở hữu có quyền kiểm soát việc khai thác thương mại trong phạm vi bảo hộ.

Đổi mới sáng tạo là một quá trình rộng hơn nên có thể liên quan đến nhiều loại tài sản trí tuệ:

·         Sáng chế bảo vệ giải pháp kỹ thuật

·         Bí mật kinh doanh bảo vệ công thức, dữ liệu hoặc bí quyết chưa công khai

·         Quyền tác giả bảo vệ mã nguồn, tài liệu và hình thức thể hiện

·         Nhãn hiệu bảo vệ dấu hiệu nhận diện sản phẩm hoặc dịch vụ

·         Kiểu dáng công nghiệp bảo vệ hình dáng bên ngoài của sản phẩm

Không phải đổi mới nào cũng cần đăng ký sáng chế. Quyết định bảo hộ phụ thuộc vào bản chất của giải pháp, khả năng bị sao chép, khả năng giữ bí mật, chi phí đăng ký và chiến lược khai thác.

Đặc biệt, công bố giải pháp quá sớm có thể ảnh hưởng đến khả năng đăng ký sáng chế. Vì vậy, khi một dự án có nội dung kỹ thuật mới, doanh nghiệp nên đánh giá phương án sở hữu trí tuệ trước khi trình diễn, bán thử hoặc công bố chi tiết.

Ví dụ phân biệt đổi mới sáng tạo và sáng chế

Trường hợp có sáng chế nhưng chưa có đổi mới sáng tạo

Một nhóm nghiên cứu phát triển loại cảm biến mới có khả năng phát hiện một chất ở nồng độ thấp hơn thiết bị hiện có. Cảm biến đã hoạt động trong phòng thí nghiệm nhưng chưa được tích hợp thành thiết bị hoàn chỉnh, chưa sản xuất ổn định và chưa đưa vào sử dụng.

Kết quả này có thể là sáng chế nếu đáp ứng các điều kiện cần thiết, nhưng chưa trở thành đổi mới sáng tạo vì chưa được triển khai.

Trường hợp sáng chế trở thành đổi mới sáng tạo

Doanh nghiệp tiếp tục hoàn thiện cảm biến, thiết kế thiết bị cầm tay, xây dựng phần mềm đọc kết quả, sản xuất thử và cung cấp cho các cơ sở kiểm nghiệm.

Giải pháp kỹ thuật ban đầu là sáng chế. Hệ thống sản phẩm đã được đưa đến người dùng là đổi mới sáng tạo dựa trên sáng chế.

Trường hợp có đổi mới sáng tạo nhưng không có sáng chế

Một bệnh viện tổ chức lại quy trình tiếp nhận bằng cách kết hợp đặt lịch, phân luồng tự động và hồ sơ điện tử. Các công nghệ thành phần đều đã có, nhưng quy trình mới giúp giảm thời gian chờ và được áp dụng trong thực tế.

Đây có thể là đổi mới quy trình, dù bệnh viện không tạo ra sáng chế kỹ thuật mới.

Cách nhận biết một kết quả là sáng chế hay đổi mới sáng tạo

Có thể kiểm tra theo hai nhóm câu hỏi.

Để nhận biết sáng chế:

·         Kết quả có phải là giải pháp kỹ thuật cụ thể không?

·         Giải pháp tồn tại dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình không?

·         Giải pháp có sử dụng phương tiện kỹ thuật hoặc quy luật tự nhiên để giải quyết vấn đề không?

·         Nội dung kỹ thuật có khác với những giải pháp đã biết không?

Để nhận biết đổi mới sáng tạo:

·         Sản phẩm hoặc quy trình có mới hay được cải tiến đáng kể đối với chủ thể triển khai không?

·         Sản phẩm đã được cung cấp cho người dùng chưa?

·         Quy trình đã được đưa vào vận hành chưa?

·         Việc triển khai có hướng đến tạo ra hoặc duy trì giá trị không?

Nếu mới chỉ có giải pháp kỹ thuật, kết quả nghiêng về sáng chế. Nếu giải pháp đã được áp dụng thành sản phẩm hoặc quy trình thực tế, kết quả đã bước sang đổi mới sáng tạo. Nếu cái mới nằm ở cách tổ chức, cung cấp dịch vụ hoặc kết hợp nguồn lực mà không có giải pháp kỹ thuật mới, đó có thể là đổi mới sáng tạo nhưng không phải sáng chế.

Sáng chế và đổi mới sáng tạo không phải hai cách gọi khác nhau của cùng một khái niệm. Sáng chế là giải pháp kỹ thuật mới; đổi mới sáng tạo là sản phẩm hoặc quy trình mới, cải tiến đã được đưa vào sử dụng.

Sáng chế có thể cung cấp nền tảng công nghệ cho đổi mới sáng tạo, nhưng để tạo ra giá trị còn cần phát triển sản phẩm, kiểm chứng nhu cầu, tổ chức sản xuất, huy động nguồn lực và triển khai thực tế. Ngược lại, doanh nghiệp vẫn có thể đổi mới bằng cách ứng dụng hoặc kết hợp những công nghệ hiện có mà không tạo ra sáng chế mới.

Vì vậy, khi đánh giá một dự án, cần tách riêng ba câu hỏi: dự án có tạo ra giải pháp kỹ thuật mới hay không, giải pháp có khả năng được bảo hộ hay không và kết quả đã được triển khai để tạo giá trị hay chưa.