Chuyển đổi số thúc đẩy đổi mới sáng tạo như thế nào?

Khi thông tin về khách hàng, sản xuất, vận hành và thị trường được thu thập liên tục, doanh nghiệp có thể nhận diện vấn đề sớm hơn, kiểm chứng ý tưởng nhanh hơn và điều chỉnh giải pháp dựa trên bằng chứng. Công nghệ số vì thế vừa là công cụ thực hiện, vừa tạo ra môi trường để đổi mới sản phẩm, quy trình, dịch vụ và mô hình kinh doanh.

Tuy nhiên, đầu tư công nghệ không tự động tạo ra đổi mới. OECD nhấn mạnh rằng lợi ích từ công nghệ số phụ thuộc vào các tài sản bổ trợ như hạ tầng công nghệ thông tin, kỹ năng, năng lực quản lý và khả năng giải quyết vấn đề.

Mối quan hệ giữa chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo

Chuyển đổi số là quá trình sử dụng công nghệ và dữ liệu để thay đổi cách một tổ chức vận hành, ra quyết định, tương tác với khách hàng và tạo ra giá trị. Đổi mới sáng tạo là việc hình thành hoặc áp dụng sản phẩm, dịch vụ, quy trình hay mô hình hoạt động mới có giá trị thực tế.

Hai quá trình này có quan hệ hai chiều. Công nghệ số mở rộng không gian đổi mới, trong khi nhu cầu đổi mới quyết định doanh nghiệp nên lựa chọn và triển khai công nghệ nào.

OECD nhận định rằng phần lớn đổi mới hiện nay đều được công nghệ số hỗ trợ ở một mức độ nhất định hoặc được thể hiện trực tiếp trong dữ liệu và phần mềm. Đổi mới số có thể tạo ra sản phẩm, dịch vụ, thị trường và mô hình kinh doanh mới, đồng thời thay đổi cách con người sản xuất và tiêu dùng.

Điều này cho thấy chuyển đổi số không nên được hiểu là một dự án kỹ thuật độc lập. Đây là nền tảng năng lực giúp doanh nghiệp đổi mới có hệ thống, liên tục và dựa trên dữ liệu.

Dữ liệu giúp phát hiện cơ hội đổi mới sớm hơn

Trong mô hình truyền thống, doanh nghiệp thường phát triển sản phẩm dựa trên khảo sát định kỳ, kinh nghiệm quản lý hoặc phản hồi xuất hiện sau khi sản phẩm đã được đưa ra thị trường. Khoảng cách giữa nhu cầu thực tế và thông tin doanh nghiệp nhận được có thể kéo dài, khiến quyết định đổi mới chậm hoặc thiếu chính xác.

Chuyển đổi số tạo ra dòng dữ liệu liên tục từ nhiều điểm tiếp xúc như website, ứng dụng, giao dịch, thiết bị kết nối, hệ thống chăm sóc khách hàng và quy trình sản xuất. Khi những nguồn dữ liệu này được tích hợp, doanh nghiệp có thể nhận biết:

• Hành vi và nhu cầu đang thay đổi của khách hàng
• Công đoạn gây lãng phí hoặc làm giảm năng suất
• Tính năng được sử dụng nhiều hoặc ít
• Nguyên nhân phát sinh lỗi và khiếu nại
• Phân khúc thị trường chưa được phục vụ đầy đủ

Dữ liệu không trực tiếp tạo ra ý tưởng, nhưng giúp doanh nghiệp đặt đúng câu hỏi và giảm phụ thuộc vào phỏng đoán. Một nhu cầu chưa được đáp ứng, một điểm nghẽn lặp lại hoặc một mô hình hành vi mới đều có thể trở thành điểm khởi đầu cho sản phẩm, dịch vụ hay quy trình mới.

Giá trị của dữ liệu phụ thuộc vào chất lượng thu thập, khả năng kết nối giữa các hệ thống và năng lực phân tích. Dữ liệu phân mảnh, thiếu chuẩn hóa hoặc không đại diện có thể dẫn đến kết luận sai. Vì vậy, quản trị dữ liệu phải được xem là một bộ phận của năng lực đổi mới, không chỉ là nhiệm vụ của phòng công nghệ.

Công nghệ số rút ngắn chu trình thử nghiệm và phát triển sản phẩm

Một trong những tác động quan trọng nhất của chuyển đổi số là giảm chi phí và thời gian cần thiết để chuyển một ý tưởng thành phiên bản có thể kiểm chứng.

Doanh nghiệp có thể sử dụng mô phỏng, thiết kế số, nền tảng điện toán đám mây, công cụ phát triển phần mềm, in 3D hoặc bản sao số để tạo nguyên mẫu trước khi đầu tư vào sản xuất quy mô lớn. Với sản phẩm và dịch vụ số, doanh nghiệp còn có thể phát hành phiên bản giới hạn, đo lường phản ứng của người dùng rồi cải tiến theo từng vòng ngắn.

Chu trình đổi mới nhờ đó chuyển từ:

Ý tưởng → phát triển hoàn chỉnh → tung ra thị trường → nhận phản hồi

sang:

Ý tưởng → nguyên mẫu → thử nghiệm → thu thập dữ liệu → điều chỉnh → mở rộng

Cách tiếp cận này làm giảm chi phí của một lần thử nghiệm và giúp phát hiện giả định sai sớm hơn. Doanh nghiệp không nhất thiết phải đoán chính xác ngay từ đầu; thay vào đó, họ cần xây dựng được cơ chế học hỏi nhanh hơn đối thủ.

Trong sản xuất, các công nghệ như cảm biến, phân tích dữ liệu, robot và bản sao số còn hỗ trợ kiểm tra thiết kế, tối ưu thông số và dự báo lỗi trước khi thay đổi dây chuyền thực tế. UNIDO cho rằng số hóa cho phép quy trình sản xuất được kết nối và điều khiển thông minh hơn, qua đó tiết kiệm nguồn lực và nâng cao năng suất công nghiệp.

Tuy nhiên, thử nghiệm nhanh không đồng nghĩa với thử nghiệm tùy tiện. Doanh nghiệp vẫn cần tiêu chí đánh giá rõ ràng, dữ liệu đủ tin cậy và cơ chế dừng những ý tưởng không tạo ra giá trị.

Chuyển đổi số giúp cá nhân hóa sản phẩm và trải nghiệm khách hàng

Trước đây, doanh nghiệp thường phải lựa chọn giữa sản xuất đại trà với chi phí thấp và cá nhân hóa với chi phí cao. Công nghệ số làm giảm phần nào sự đánh đổi này.

Dữ liệu khách hàng, hệ thống quản trị quan hệ khách hàng, công cụ phân tích và tự động hóa cho phép doanh nghiệp phân nhóm người dùng chi tiết hơn. Sản phẩm hoặc dịch vụ có thể được điều chỉnh theo hành vi, nhu cầu, lịch sử giao dịch hay bối cảnh sử dụng.

Khả năng cá nhân hóa tạo ra nhiều hướng đổi mới:

• Gói dịch vụ khác nhau cho từng nhóm khách hàng
• Nội dung và đề xuất phù hợp với từng người dùng
• Sản phẩm có cấu hình linh hoạt
• Chăm sóc khách hàng theo hành trình thực tế
• Giá trị bổ sung sau khi bán hàng

Ở mức độ cao hơn, dữ liệu sử dụng sản phẩm có thể quay trở lại quá trình thiết kế. Doanh nghiệp không chỉ bán một sản phẩm hoàn chỉnh rồi kết thúc quan hệ với khách hàng, mà tiếp tục quan sát cách sản phẩm được sử dụng để cập nhật tính năng, cung cấp dịch vụ bổ sung hoặc phát triển phiên bản mới.

Giới hạn lớn nhất nằm ở quyền riêng tư, bảo mật và tính minh bạch. Cá nhân hóa chỉ bền vững khi khách hàng hiểu dữ liệu nào được thu thập, dữ liệu được sử dụng cho mục đích gì và có cơ chế kiểm soát phù hợp.

Nền tảng số mở đường cho mô hình kinh doanh mới

Chuyển đổi số không chỉ cải tiến sản phẩm hiện có. Nó có thể thay đổi đối tượng trả tiền, cách tính phí, phương thức phân phối và cấu trúc quan hệ giữa doanh nghiệp với khách hàng.

Một sản phẩm vật lý có thể được bổ sung phần mềm, kết nối và dịch vụ dữ liệu. Doanh nghiệp từ chỗ bán thiết bị một lần có thể cung cấp dịch vụ theo thuê bao, tính phí theo mức sử dụng hoặc cam kết theo kết quả đầu ra. Một đơn vị hoạt động theo chuỗi tuyến tính cũng có thể phát triển thành nền tảng kết nối nhiều nhóm người dùng.

Một số mô hình thường được công nghệ số hỗ trợ gồm:

• Dịch vụ theo thuê bao
• Trả phí theo mức sử dụng
• Sản phẩm kết hợp dịch vụ số
• Nền tảng kết nối người mua và người bán
• Dịch vụ dựa trên dữ liệu
• Bảo trì dự báo
• Cung cấp trực tiếp đến khách hàng

Cơ chế tạo ra đổi mới ở đây nằm ở khả năng giảm chi phí giao dịch, kết nối nhiều chủ thể và duy trì quan hệ liên tục với người sử dụng. OECD cũng ghi nhận rằng sự phát triển của nền tảng trực tuyến, trí tuệ nhân tạo và các hệ sinh thái số đang làm thay đổi môi trường hoạt động cũng như mô hình kinh doanh của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Dù vậy, không phải mô hình số nào cũng có khả năng mở rộng. Hiệu quả còn phụ thuộc vào quy mô thị trường, chi phí thu hút khách hàng, khả năng duy trì người dùng, chất lượng dữ liệu và mức độ sẵn sàng của đối tác trong hệ sinh thái.

Kết nối số thúc đẩy đổi mới mở và hợp tác liên ngành

Đổi mới sáng tạo hiếm khi chỉ đến từ một phòng nghiên cứu nội bộ. Doanh nghiệp thường cần tri thức, công nghệ, dữ liệu và năng lực từ nhiều bên khác nhau.

Nền tảng cộng tác, kho dữ liệu dùng chung, giao diện lập trình ứng dụng và môi trường phát triển trên đám mây giúp doanh nghiệp phối hợp với nhà cung cấp, viện nghiên cứu, startup và khách hàng dễ dàng hơn. Các nhóm ở nhiều địa điểm có thể cùng thiết kế, thử nghiệm và cập nhật sản phẩm mà không phải trao đổi tài liệu theo từng đợt rời rạc.

Kết nối số tạo điều kiện cho đổi mới mở theo ba hướng:

Thu nhận tri thức từ bên ngoài

Doanh nghiệp có thể tiếp cận giải pháp, chuyên gia hoặc công nghệ mà mình chưa sở hữu, thay vì phải tự phát triển toàn bộ từ đầu.

Đồng sáng tạo với khách hàng và đối tác

Người sử dụng có thể tham gia phản hồi, thử nghiệm hoặc đề xuất tính năng ngay trong quá trình phát triển sản phẩm.

Kết hợp năng lực giữa nhiều ngành

Dữ liệu, phần mềm và khả năng kết nối giúp hình thành những giải pháp giao thoa giữa sản xuất, tài chính, logistics, y tế, giáo dục và thương mại.

Tuy nhiên, hợp tác số đòi hỏi quy định rõ về quyền sở hữu trí tuệ, quyền truy cập dữ liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm khi xảy ra sự cố. Thiếu cơ chế quản trị có thể khiến sự kết nối gia tăng rủi ro thay vì tạo thêm giá trị.

Tự động hóa giải phóng nguồn lực cho hoạt động sáng tạo

Các công việc lặp lại như nhập liệu, tổng hợp báo cáo, đối chiếu chứng từ, theo dõi trạng thái hoặc kiểm tra theo quy tắc có thể được tự động hóa một phần. Khi thời gian dành cho tác vụ hành chính giảm, nhân sự có điều kiện tập trung hơn vào phân tích, thiết kế và giải quyết vấn đề.

Tác động này không chỉ đến từ việc tiết kiệm thời gian. Quy trình số hóa còn tạo ra dữ liệu vận hành có cấu trúc, giúp doanh nghiệp quan sát toàn bộ chuỗi công việc và phát hiện công đoạn cần thiết kế lại.

Tuy nhiên, tự động hóa không tự động biến nhân viên thành người đổi mới. Nếu tổ chức chỉ dùng công nghệ để cắt giảm chi phí nhưng không trao quyền thử nghiệm, không phát triển kỹ năng hoặc không khuyến khích đề xuất mới, nguồn lực được giải phóng có thể không chuyển thành năng lực sáng tạo.

Nghiên cứu của OECD cho thấy doanh nghiệp áp dụng công nghệ số thường có lợi thế năng suất đáng kể, nhưng kết quả giữa các tổ chức khác nhau tùy theo kỹ năng, cách quản trị và khả năng hấp thụ công nghệ.

Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ hình thành và đánh giá ý tưởng

Trí tuệ nhân tạo mở rộng khả năng xử lý dữ liệu, phát hiện mẫu, dự báo và tạo nội dung. Trong hoạt động đổi mới, AI có thể hỗ trợ phân tích phản hồi khách hàng, dự báo nhu cầu, đề xuất phương án thiết kế, tạo nguyên mẫu nội dung hoặc tìm ra những mối quan hệ khó nhận biết bằng phương pháp thủ công.

Giá trị của AI không nằm ở việc thay thế toàn bộ quá trình sáng tạo. AI phát huy hiệu quả nhất khi được sử dụng như một công cụ mở rộng khả năng của con người:

• Tổng hợp lượng thông tin lớn để xác định vấn đề
• Đề xuất nhiều phương án ban đầu
• Mô phỏng kết quả của từng phương án
• Phát hiện rủi ro hoặc sai lệch
• Hỗ trợ cá nhân hóa giải pháp
• Tự động hóa một phần quy trình kiểm thử

Kết quả do AI tạo ra vẫn cần được đánh giá dựa trên mục tiêu kinh doanh, hiểu biết chuyên môn và bối cảnh thực tế. Dữ liệu đầu vào thiếu chất lượng, mô hình không phù hợp hoặc việc sử dụng thiếu kiểm soát có thể tạo ra kết quả sai, thiên lệch hoặc khó giải thích.

OECD lưu ý rằng lợi ích năng suất từ AI phụ thuộc đáng kể vào hạ tầng, vốn nhân lực, năng lực quản lý và kỹ năng lãnh đạo. Điều này củng cố nguyên tắc rằng công nghệ chỉ là một thành phần của hệ thống đổi mới.

Những điều kiện để chuyển đổi số thực sự tạo ra đổi mới

Doanh nghiệp có thể triển khai nhiều công nghệ nhưng vẫn không tạo được sản phẩm hay mô hình mới. Nguyên nhân thường nằm ở việc chuyển đổi số bị giới hạn trong phạm vi mua sắm công cụ, trong khi quy trình ra quyết định và văn hóa tổ chức không thay đổi.

Để chuyển đổi số tạo ra đổi mới sáng tạo, tổ chức cần đồng thời xây dựng các điều kiện sau.

Bắt đầu từ vấn đề cần giải quyết

Công nghệ phải gắn với một nhu cầu khách hàng, điểm nghẽn vận hành hoặc cơ hội kinh doanh cụ thể. Triển khai công nghệ trước rồi mới tìm mục đích sử dụng dễ tạo ra hệ thống tốn kém nhưng ít giá trị.

Xây dựng nền tảng dữ liệu đáng tin cậy

Dữ liệu cần được chuẩn hóa, kết nối, cập nhật và phân quyền rõ ràng. Chất lượng quyết định dựa trên dữ liệu không thể cao hơn chất lượng của chính dữ liệu đầu vào.

Phát triển kỹ năng số và năng lực đổi mới

Nhân sự cần biết sử dụng công cụ, đọc dữ liệu, đặt giả thuyết, thiết kế thử nghiệm và phối hợp liên chức năng. Đây là cầu nối giữa tiềm năng công nghệ và kết quả đổi mới.

Thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát

Doanh nghiệp nên cho phép triển khai nguyên mẫu nhỏ, xác định chỉ số đánh giá và mở rộng khi có bằng chứng. Cách làm này giảm rủi ro so với đầu tư toàn diện ngay từ đầu.

Điều chỉnh quản trị và trách nhiệm

Quyền ra quyết định, ngân sách, bảo mật, sở hữu dữ liệu và trách nhiệm đối với kết quả cần được quy định rõ. Nếu mọi thử nghiệm đều phải trải qua quy trình phê duyệt kéo dài, lợi thế tốc độ của công nghệ số sẽ bị triệt tiêu.

Thực tế về mức độ số hóa cũng cho thấy khoảng cách đáng kể giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ. Tại Liên minh châu Âu, 73% doanh nghiệp nhỏ và vừa đạt mức cường độ số cơ bản trong năm 2024, so với 98% ở doanh nghiệp lớn. Chênh lệch này cho thấy khả năng tiếp cận công nghệ, kỹ năng và nguồn lực tổ chức vẫn là điều kiện quan trọng của đổi mới số.

Đo lường tác động của chuyển đổi số đối với đổi mới sáng tạo

Số lượng phần mềm đã mua hoặc tỷ lệ quy trình được số hóa không phản ánh đầy đủ năng lực đổi mới. Doanh nghiệp cần đo lường kết quả ở cả tốc độ học hỏi, giá trị khách hàng và hiệu quả kinh doanh.

Một hệ thống chỉ số có thể bao gồm:

• Thời gian từ ý tưởng đến nguyên mẫu
• Thời gian từ nguyên mẫu đến thị trường
• Số giả thuyết được kiểm chứng trong một chu kỳ
• Tỷ lệ thử nghiệm tạo ra cải tiến có thể áp dụng
• Tỷ trọng doanh thu từ sản phẩm hoặc dịch vụ mới
• Tỷ lệ khách hàng sử dụng tính năng mới
• Chi phí phát triển một phiên bản thử nghiệm
• Tần suất lỗi và thời gian khắc phục
• Mức độ tái sử dụng dữ liệu, nền tảng hoặc thành phần số
• Giá trị tạo ra từ các mô hình kinh doanh mới

Không nên đánh giá mọi sáng kiến chỉ bằng doanh thu ngắn hạn. Một số thử nghiệm có giá trị vì giúp loại bỏ sớm một giả định sai, tạo ra dữ liệu mới hoặc xây dựng năng lực có thể tái sử dụng cho dự án khác.

Ngược lại, tổ chức cũng cần tránh coi mọi hoạt động thử nghiệm là đổi mới. Một sáng kiến chỉ có ý nghĩa khi tạo ra tri thức có thể kiểm chứng, cải thiện kết quả hoặc mở ra cách tạo giá trị tốt hơn.

Những giới hạn và rủi ro cần kiểm soát

Chuyển đổi số có thể thúc đẩy đổi mới, nhưng cũng tạo ra những giới hạn mới.

Hệ thống công nghệ cũ và dữ liệu phân mảnh có thể khiến việc tích hợp tốn kém. Phụ thuộc quá mức vào một nhà cung cấp làm giảm khả năng thay đổi nền tảng. Rủi ro an ninh mạng, mất dữ liệu và vi phạm quyền riêng tư tăng lên khi nhiều quy trình được kết nối.

Ngoài ra, doanh nghiệp có thể rơi vào tình trạng “số hóa sự kém hiệu quả”: chuyển nguyên trạng một quy trình bất hợp lý lên phần mềm thay vì thiết kế lại quy trình. Khi đó, công nghệ chỉ làm một cách làm cũ diễn ra nhanh hơn mà không tạo ra giá trị mới.

Một giới hạn khác là khoảng cách kỹ năng. Công cụ tiên tiến không đem lại hiệu quả nếu người sử dụng không hiểu dữ liệu, không biết đánh giá kết quả hoặc không có quyền điều chỉnh quy trình. Vì vậy, chuyển đổi số phải được triển khai cùng với đào tạo, thay đổi vai trò và thiết kế lại cơ chế phối hợp.

Doanh nghiệp cũng cần cân bằng giữa tốc độ thử nghiệm với bảo mật, tuân thủ và độ tin cậy. Trong những lĩnh vực có ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, tài chính hoặc an toàn, việc phát hành nhanh không thể thay thế quy trình kiểm định và giám sát cần thiết.

Chuyển đổi số thúc đẩy đổi mới sáng tạo bằng cách giúp doanh nghiệp quan sát thị trường qua dữ liệu, thử nghiệm ý tưởng với chi phí thấp hơn, kết nối nguồn lực và xây dựng những cách tạo giá trị mới. Tác động có thể xuất hiện ở sản phẩm, dịch vụ, quy trình, trải nghiệm khách hàng và mô hình kinh doanh.

Tuy nhiên, mối quan hệ này không mang tính tự động. Công nghệ chỉ trở thành năng lực đổi mới khi được kết hợp với dữ liệu đáng tin cậy, kỹ năng phù hợp, quản trị linh hoạt và cơ chế thử nghiệm có mục tiêu. Do đó, doanh nghiệp không nên bắt đầu bằng câu hỏi “cần mua công nghệ nào”, mà nên bắt đầu bằng vấn đề cần giải quyết, giả thuyết cần kiểm chứng và giá trị mới muốn tạo ra.