Chính sách phát triển kinh tế xanh hướng đến những thay đổi nào?

Mục tiêu cốt lõi là làm cho tăng trưởng kinh tế ít phụ thuộc hơn vào khai thác tài nguyên, nhiên liệu hóa thạch và các hoạt động gây ô nhiễm. Đồng thời, chính sách phải tạo ra việc làm, cơ hội đầu tư và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu một cách công bằng hơn.

Vì vậy, phát triển kinh tế xanh không đồng nghĩa với ngừng tăng trưởng. Điều cần thay đổi là chất lượng của tăng trưởng: giá trị kinh tế được tạo ra với lượng phát thải, tài nguyên tiêu hao và tổn thất môi trường thấp hơn.

Chính sách phát triển kinh tế xanh là gì?

Chính sách phát triển kinh tế xanh là tổng thể chiến lược, pháp luật, tiêu chuẩn, chương trình đầu tư và công cụ kinh tế được Nhà nước sử dụng để thúc đẩy một nền kinh tế có ba đặc điểm chính:

·         Phát thải carbon và ô nhiễm ở mức thấp

·         Sử dụng năng lượng, nguyên liệu và tài nguyên thiên nhiên hiệu quả

·         Phân phối lợi ích và chi phí chuyển đổi theo hướng bao trùm

Đối tượng điều chỉnh của chính sách không chỉ là các doanh nghiệp gây ô nhiễm. Chính sách còn tác động đến hệ thống năng lượng, giao thông, xây dựng, nông nghiệp, tài chính, thương mại, quy hoạch đô thị, mua sắm công và hành vi tiêu dùng.

Trong thực tế, kinh tế xanh là trạng thái hoặc mô hình mà nền kinh tế hướng đến, còn tăng trưởng xanh là quá trình cải thiện chất lượng tăng trưởng để tiến gần đến trạng thái đó. Chuyển đổi xanh là chuỗi thay đổi cụ thể mà cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và người dân phải thực hiện.

Tại Việt Nam, Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 được phê duyệt bằng Quyết định 1658/QĐ-TTg ngày 1 tháng 10 năm 2021. Kế hoạch hành động quốc gia tương ứng được ban hành theo Quyết định 882/QĐ-TTg ngày 22 tháng 7 năm 2022. Hai văn bản này xác lập định hướng và nhiệm vụ triển khai tăng trưởng xanh trên phạm vi nền kinh tế.

Chính sách kinh tế xanh hướng đến thay đổi mô hình tăng trưởng

Thay đổi quan trọng nhất là chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào mở rộng đầu vào sang tăng trưởng dựa trên năng suất, công nghệ và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Trong mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, sản lượng thường tăng nhờ sử dụng thêm đất, năng lượng, khoáng sản, lao động và vốn. Khi chi phí môi trường chưa được phản ánh đầy đủ vào giá thành, doanh nghiệp có thể tạo lợi nhuận nhưng để lại ô nhiễm, suy giảm tài nguyên hoặc chi phí xử lý cho xã hội.

Chính sách xanh tìm cách đưa những chi phí này trở lại quá trình ra quyết định. Một dự án tiêu hao nhiều năng lượng hoặc phát thải lớn sẽ phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn, chịu nghĩa vụ kiểm kê, đầu tư thiết bị xử lý hoặc trả chi phí tương ứng với tác động gây ra.

Ngược lại, dự án sử dụng công nghệ sạch, tiết kiệm tài nguyên hoặc tạo ra sản phẩm xanh có thể được hỗ trợ về vốn, thuế, đất đai, nghiên cứu và phát triển thị trường.

Cơ chế này làm thay đổi tiêu chí đánh giá hiệu quả kinh tế. Hiệu quả không chỉ được đo bằng tốc độ tăng sản lượng mà còn bằng năng lượng tiêu thụ, lượng phát thải, nguyên liệu sử dụng và giá trị xã hội tạo ra trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Cơ cấu sản xuất được dịch chuyển theo hướng phát thải thấp

Chính sách phát triển kinh tế xanh hướng dòng vốn, lao động và công nghệ từ các hoạt động có cường độ phát thải cao sang các ngành có khả năng tạo giá trị với tác động môi trường thấp hơn.

Sự dịch chuyển này có thể diễn ra theo hai hướng.

Thứ nhất là xanh hóa các ngành hiện hữu. Nhà máy không nhất thiết phải ngừng hoạt động nhưng phải cải tiến quy trình, thay nhiên liệu, nâng hiệu suất thiết bị, tuần hoàn nước, thu hồi nguyên liệu và kiểm soát phát thải.

Thứ hai là phát triển các ngành kinh tế mới như năng lượng tái tạo, giao thông điện, vật liệu ít carbon, tái chế, công nghệ môi trường, nông nghiệp chính xác, dịch vụ kiểm kê khí nhà kính và tài chính xanh.

Ranh giới giữa ngành “xanh” và ngành “nâu” không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Một dự án năng lượng tái tạo vẫn có thể gây tác động đến đất đai, hệ sinh thái hoặc cộng đồng nếu quy hoạch và quản trị không phù hợp. Vì vậy, việc phân loại cần dựa trên tiêu chí kỹ thuật, vòng đời sản phẩm và nguyên tắc không gây tổn hại đáng kể đến các mục tiêu môi trường khác.

Hệ thống năng lượng phải thay đổi cả nguồn cung và nhu cầu

Năng lượng là một trong những lĩnh vực trung tâm của chuyển đổi xanh vì việc sử dụng nhiên liệu hóa thạch tạo ra lượng lớn khí nhà kính và ô nhiễm không khí.

Ở phía cung, chính sách có thể thúc đẩy năng lượng tái tạo, nâng cấp lưới điện, phát triển hệ thống lưu trữ và giảm dần sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng phát thải cao.

Ở phía cầu, trọng tâm là nâng hiệu suất sử dụng năng lượng trong công nghiệp, tòa nhà, vận tải và hộ gia đình. Đây là phần thường bị xem nhẹ, trong khi giảm nhu cầu năng lượng có thể hạn chế áp lực phải xây thêm nguồn phát điện và hạ tầng truyền tải.

Chính sách năng lượng xanh vì thế không chỉ hỗ trợ điện gió hoặc điện mặt trời. Nó còn bao gồm tiêu chuẩn hiệu suất thiết bị, quy chuẩn công trình, kiểm toán năng lượng, giá điện phản ánh thời điểm sử dụng và các chương trình quản lý nhu cầu.

Quá trình này phải đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng, khả năng chi trả và độ ổn định của hệ thống. Nếu loại bỏ nguồn điện truyền thống nhanh hơn khả năng bổ sung nguồn thay thế, lưới điện và công suất dự phòng, chi phí kinh tế có thể tăng mạnh.

Cách khai thác và sử dụng tài nguyên được tổ chức lại

Kinh tế xanh yêu cầu giảm mối liên hệ giữa tăng trưởng sản lượng và mức tiêu thụ tài nguyên. Điều này được thực hiện thông qua tiết kiệm nguyên liệu, kéo dài tuổi thọ sản phẩm, tái sử dụng, sửa chữa, tái sản xuất và tái chế.

Trong mô hình tuyến tính, tài nguyên được khai thác, chế biến, tiêu dùng rồi thải bỏ. Chính sách kinh tế tuần hoàn tìm cách giữ vật liệu trong chu trình sản xuất và tiêu dùng lâu hơn.

Nhà nước có thể áp dụng yêu cầu thiết kế sinh thái, phân loại chất thải, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và tiêu chuẩn đối với nguyên liệu tái chế. Khi doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đối với sản phẩm sau sử dụng, họ có động lực giảm vật liệu khó tái chế và tổ chức hệ thống thu hồi hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, tái chế không tự động đồng nghĩa với xanh. Một quy trình tái chế tiêu hao quá nhiều năng lượng, phát sinh chất thải nguy hại hoặc tạo ra vật liệu chất lượng thấp có thể mang lại lợi ích hạn chế. Chính sách cần xem xét toàn bộ vòng đời thay vì chỉ đánh giá một công đoạn.

Thị trường phải phản ánh đúng hơn chi phí môi trường

Một nguyên nhân khiến hoạt động gây ô nhiễm tồn tại là chi phí môi trường không được tính đầy đủ vào giá hàng hóa. Người sản xuất và tiêu dùng hưởng lợi từ sản phẩm, trong khi cộng đồng có thể phải chịu chi phí y tế, xử lý ô nhiễm hoặc suy giảm hệ sinh thái.

Chính sách xanh xử lý thất bại thị trường này bằng nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền. Các công cụ có thể bao gồm thuế môi trường, phí phát thải, hạn ngạch, tín chỉ carbon, đặt cọc hoàn trả và nghĩa vụ thu hồi sản phẩm.

Khi phát thải có giá, doanh nghiệp sẽ so sánh chi phí tiếp tục phát thải với chi phí đầu tư giảm phát thải. Những đơn vị có thể cắt giảm với chi phí thấp sẽ thực hiện trước, trong khi đơn vị có chi phí cao hơn có thể mua hạn ngạch hoặc tín chỉ trong giới hạn pháp luật cho phép.

Công cụ giá chỉ tạo tác động tốt khi có dữ liệu đáng tin cậy, phương pháp đo lường thống nhất và cơ chế kiểm tra chặt chẽ. Nếu lượng phát thải không được đo đúng hoặc hạn ngạch được phân bổ quá dư thừa, tín hiệu giá sẽ yếu và mục tiêu môi trường khó đạt được.

Tại Việt Nam, khung quản lý giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon được quy định trong Nghị định 06/2022/NĐ-CP và tiếp tục được sửa đổi, bổ sung bằng Nghị định 119/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 8 năm 2025.

Dòng vốn được điều hướng sang hoạt động xanh

Chuyển đổi xanh đòi hỏi vốn đầu tư lớn cho công nghệ, hạ tầng và thay đổi quy trình. Vì vậy, chính sách tài chính giữ vai trò kết nối mục tiêu môi trường với quyết định cấp vốn.

Các công cụ thường được sử dụng gồm tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ môi trường, bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất và cơ chế chia sẻ rủi ro cho dự án đổi mới công nghệ.

Để dòng vốn xanh có ý nghĩa thực chất, cơ quan quản lý và tổ chức tài chính cần xác định rõ hoạt động nào đủ điều kiện được coi là xanh. Nếu tiêu chí quá rộng, vốn có thể chảy vào dự án chỉ cải thiện hình ảnh nhưng không tạo ra kết quả môi trường đáng kể.

Ngược lại, tiêu chí quá cứng có thể loại bỏ những dự án chuyển tiếp cần thiết. Một cơ sở sản xuất chưa thể đạt trạng thái phát thải rất thấp ngay lập tức nhưng có lộ trình giảm phát thải rõ ràng vẫn có thể cần nguồn vốn để thay thế công nghệ.

Do đó, khung tài chính xanh phải phân biệt giữa hoạt động đã xanh, hoạt động đang chuyển đổi và hoạt động không phù hợp với mục tiêu dài hạn. Việc công bố mục đích sử dụng vốn, chỉ số kết quả và quy trình xác minh giúp hạn chế hiện tượng “tẩy xanh”.

Tiêu chuẩn và thông tin làm thay đổi hành vi doanh nghiệp

Không phải mọi thay đổi đều có thể được thúc đẩy bằng thuế hoặc trợ cấp. Trong nhiều lĩnh vực, doanh nghiệp và người tiêu dùng thiếu thông tin để phân biệt sản phẩm có tác động môi trường thấp với sản phẩm thông thường.

Chính sách có thể khắc phục vấn đề này bằng nhãn năng lượng, nhãn sinh thái, tiêu chuẩn sản phẩm, công bố phát thải, báo cáo bền vững và hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Tiêu chuẩn bắt buộc đặt ra mức tối thiểu mà sản phẩm hoặc cơ sở sản xuất phải đáp ứng. Tiêu chuẩn tự nguyện giúp thị trường nhận diện những đơn vị có hiệu quả cao hơn mức tối thiểu.

Thông tin chỉ có giá trị khi có thể so sánh và kiểm chứng. Một tuyên bố như “thân thiện với môi trường” không cho biết sản phẩm tốt hơn ở tiêu chí nào, trong giai đoạn nào của vòng đời và so với ngưỡng tham chiếu nào.

Bởi vậy, yêu cầu công bố cần gắn với chỉ số cụ thể như lượng phát thải trên một đơn vị sản phẩm, tỷ lệ vật liệu tái chế, mức tiêu thụ năng lượng hoặc khả năng thu hồi sau sử dụng.

Đầu tư công và mua sắm công tạo thị trường ban đầu

Nhà nước không chỉ xây dựng quy định mà còn là một chủ thể mua sắm và đầu tư lớn. Việc tích hợp tiêu chí xanh vào dự án hạ tầng và mua sắm công có thể tạo nhu cầu đủ lớn để doanh nghiệp đầu tư vào sản phẩm mới.

Ví dụ, cơ quan công quyền có thể ưu tiên công trình tiết kiệm năng lượng, phương tiện phát thải thấp, thiết bị hiệu suất cao hoặc sản phẩm có hàm lượng tái chế phù hợp.

Tác động của mua sắm công không dừng ở giá trị hợp đồng. Khi tiêu chí kỹ thuật được chuẩn hóa và áp dụng ổn định, doanh nghiệp có cơ sở để mở rộng sản xuất, giảm chi phí và từng bước cung cấp sản phẩm xanh cho thị trường rộng hơn.

Tuy nhiên, lựa chọn không nên chỉ dựa vào giá mua ban đầu. Một thiết bị tiết kiệm năng lượng có thể đắt hơn tại thời điểm mua nhưng có tổng chi phí sở hữu thấp hơn nhờ giảm điện năng, bảo trì và xử lý cuối vòng đời.

Đổi mới công nghệ được thúc đẩy nhưng không thể thay thế quản trị

Công nghệ sạch giúp doanh nghiệp giảm phát thải, tiết kiệm nguyên liệu và theo dõi tác động môi trường. Chính sách có thể hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sáng kiến xanh.

Tuy nhiên, chuyển đổi xanh không thể chỉ dựa vào kỳ vọng rằng công nghệ tương lai sẽ giải quyết mọi vấn đề. Một công nghệ hiệu quả hơn có thể làm chi phí sử dụng giảm xuống, từ đó kích thích tiêu dùng tăng và làm mất một phần lợi ích tiết kiệm.

Bên cạnh đầu tư công nghệ, cần có mục tiêu giảm phát thải, tiêu chuẩn vận hành, cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình. Công nghệ là phương tiện; kết quả môi trường và xã hội mới là tiêu chí đánh giá cuối cùng.

Chính sách cũng phải tránh khóa chặt nền kinh tế vào các tài sản có tuổi thọ dài nhưng không phù hợp với mục tiêu phát thải thấp. Một dự án có thể có lợi trong ngắn hạn nhưng trở thành tài sản mắc kẹt nếu tiêu chuẩn môi trường, công nghệ hoặc nhu cầu thị trường thay đổi.

Tiêu dùng được định hướng theo giá trị vòng đời

Chính sách kinh tế xanh tác động đến người tiêu dùng thông qua giá cả, thông tin, hạ tầng và khả năng tiếp cận sản phẩm.

Người dân khó lựa chọn phương tiện công cộng nếu dịch vụ không thuận tiện, khó phân loại rác nếu thiếu hệ thống thu gom riêng và khó mua thiết bị tiết kiệm năng lượng nếu chi phí ban đầu vượt khả năng chi trả.

Vì vậy, thay đổi hành vi không thể chỉ dựa trên tuyên truyền. Chính sách phải làm cho lựa chọn xanh trở nên khả thi, thuận tiện và có lợi về kinh tế.

Đồng thời, tiêu dùng xanh không nên bị thu hẹp thành việc mua nhiều sản phẩm được gắn nhãn xanh. Giảm nhu cầu không cần thiết, sử dụng sản phẩm lâu hơn, sửa chữa và dùng chung tài sản trong một số trường hợp có thể tạo lợi ích lớn hơn việc thay thế liên tục bằng sản phẩm mới.

Chuyển đổi xanh phải đi kèm công bằng xã hội

Các chính sách môi trường có thể tạo ra lợi ích chung nhưng chi phí không được phân bổ đồng đều. Người lao động trong ngành phát thải cao, hộ gia đình thu nhập thấp và địa phương phụ thuộc vào khai thác tài nguyên có thể chịu tác động lớn hơn.

Chuyển đổi công bằng yêu cầu nhận diện sớm các nhóm bị ảnh hưởng, hỗ trợ đào tạo lại, tạo việc làm thay thế và bảo đảm khả năng tiếp cận năng lượng, giao thông cùng các dịch vụ thiết yếu.

Ví dụ, tăng giá năng lượng có thể tạo động lực tiết kiệm nhưng đồng thời làm tăng gánh nặng đối với hộ nghèo. Cách xử lý phù hợp không nhất thiết là giữ giá thấp cho mọi đối tượng, vì biện pháp đó làm yếu tín hiệu tiết kiệm và có thể hỗ trợ cả người tiêu dùng nhiều năng lượng.

Một phương án có mục tiêu hơn là duy trì tín hiệu giá, đồng thời hỗ trợ trực tiếp nhóm dễ bị tổn thương bằng trợ cấp, mức tiêu dùng cơ bản hoặc chương trình cải thiện hiệu suất nhà ở và thiết bị.

Những công cụ chính sách nào được sử dụng để chuyển đổi?

Không có một công cụ đơn lẻ nào đủ sức tạo ra nền kinh tế xanh. Chính phủ thường phải sử dụng một tổ hợp chính sách gồm:

1.    Công cụ pháp lý: Giới hạn phát thải, quy chuẩn môi trường, tiêu chuẩn hiệu suất và nghĩa vụ thu hồi sản phẩm

2.    Công cụ định giá: Thuế, phí, giá carbon, hạn ngạch phát thải và cơ chế đặt cọc hoàn trả

3.    Công cụ tài khóa: Trợ cấp có mục tiêu, ưu đãi thuế, đầu tư công và hỗ trợ nghiên cứu

4.    Công cụ tài chính: Tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ bảo lãnh và phân loại hoạt động xanh

5.    Công cụ thị trường: Giao dịch hạn ngạch, tín chỉ carbon, đấu giá và chứng chỉ năng lượng

6.    Công cụ thông tin: Nhãn sinh thái, nhãn năng lượng, báo cáo phát thải và truy xuất nguồn gốc

7.    Công cụ đổi mới: Hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ, chuyển giao và phát triển nhân lực

8.    Công cụ xã hội: Đào tạo lại lao động, hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương và tham vấn cộng đồng

Quy định bắt buộc tạo ra mức sàn, trong khi công cụ giá giúp doanh nghiệp tìm phương án giảm tác động với chi phí phù hợp. Hỗ trợ tài chính giải quyết rào cản vốn ban đầu, còn tiêu chuẩn thông tin giúp thị trường nhận biết kết quả.

Nếu chỉ trợ cấp mà không có tiêu chuẩn đầu ra, ngân sách có thể tài trợ cho những hoạt động không tạo ra thay đổi đáng kể. Nếu chỉ áp dụng quy định mà thiếu vốn và công nghệ, doanh nghiệp nhỏ có thể khó tuân thủ. Tổ hợp chính sách vì thế phải xử lý đồng thời động lực, năng lực thực hiện và trách nhiệm giải trình.

Hiệu quả chính sách được đánh giá như thế nào?

Hiệu quả của chính sách phát triển kinh tế xanh không nên chỉ được đánh giá bằng số chương trình đã ban hành hoặc lượng vốn được gọi là vốn xanh.

Các chỉ số cần phản ánh kết quả thực tế, chẳng hạn:

·         Mức giảm phát thải tuyệt đối và cường độ phát thải

·         Năng lượng và nguyên liệu tiêu hao trên một đơn vị giá trị gia tăng

·         Tỷ trọng nguồn năng lượng phát thải thấp

·         Tỷ lệ chất thải được tái sử dụng hoặc tái chế có chất lượng

·         Mức giảm ô nhiễm không khí, nước và đất

·         Số việc làm xanh cùng chất lượng việc làm

·         Chi phí tuân thủ và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp

·         Tác động đến thu nhập và khả năng tiếp cận dịch vụ của các nhóm dân cư

Cần phân biệt giữa kết quả đầu ra và tác động cuối cùng. Việc lắp đặt thiết bị xử lý là đầu ra; mức ô nhiễm thực tế giảm bao nhiêu mới là tác động. Vốn xanh được giải ngân là đầu ra; lượng phát thải hoặc tài nguyên tiết kiệm được mới cho thấy hiệu quả.

Việc đánh giá cũng phải tính đến khả năng dịch chuyển ô nhiễm. Một quốc gia có thể giảm phát thải trong nước bằng cách nhập khẩu nhiều sản phẩm phát thải cao. Khi đó, số liệu sản xuất trong lãnh thổ được cải thiện nhưng dấu chân môi trường của tiêu dùng chưa chắc giảm.

Điều kiện để chính sách chuyển đổi tạo ra kết quả thực chất

Chính sách phát triển kinh tế xanh chỉ tạo ra thay đổi khi đáp ứng bốn điều kiện.

Trước hết, mục tiêu phải được chuyển thành chỉ tiêu có thể đo lường. Những định hướng chung như “khuyến khích sản xuất sạch” cần được cụ thể hóa bằng tiêu chuẩn, thời hạn và trách nhiệm thực hiện.

Thứ hai, dữ liệu phải đủ tin cậy. Kiểm kê phát thải, tiêu thụ năng lượng, dòng vật liệu và kết quả môi trường là nền tảng để định giá, giám sát và đánh giá chính sách.

Thứ ba, các công cụ phải nhất quán. Trợ cấp nhiên liệu phát thải cao có thể làm suy yếu thuế carbon; quy hoạch thiếu đồng bộ có thể làm giảm hiệu quả đầu tư vào năng lượng tái tạo hoặc giao thông công cộng.

Cuối cùng, chính sách phải có cơ chế điều chỉnh. Công nghệ, chi phí và điều kiện thị trường thay đổi theo thời gian, nên tiêu chuẩn và mức hỗ trợ cần được rà soát định kỳ. Việc điều chỉnh phải có lộ trình đủ rõ để doanh nghiệp đầu tư dài hạn, nhưng không nên duy trì ưu đãi khi công nghệ đã trưởng thành.

Chính sách phát triển kinh tế xanh hướng đến việc thay đổi nền tảng vận hành của nền kinh tế, từ cách định giá tài nguyên đến lựa chọn công nghệ, phân bổ vốn và hành vi tiêu dùng. Trọng tâm không phải là bổ sung một số dự án môi trường bên cạnh mô hình tăng trưởng cũ, mà là tích hợp mục tiêu phát thải thấp, hiệu quả tài nguyên và công bằng xã hội vào mọi quyết định phát triển.

Hiệu quả chuyển đổi phụ thuộc vào khả năng kết hợp quy định bắt buộc, tín hiệu giá, nguồn vốn, tiêu chuẩn kỹ thuật, minh bạch thông tin và hỗ trợ xã hội. Một chính sách được gọi là xanh chỉ có ý nghĩa khi tạo ra kết quả có thể đo lường, hạn chế chuyển dịch tác động sang nơi khác và duy trì được năng lực cạnh tranh trong dài hạn.