Chính sách chuyển đổi số thúc đẩy phát triển kinh tế như thế nào?

Tại Việt Nam, Chương trình Chuyển đổi số quốc gia và Chiến lược quốc gia phát triển kinh tế số, xã hội số đặt chuyển đổi số trong mối quan hệ trực tiếp với đổi mới mô hình tăng trưởng. Chiến lược theo Quyết định 411/QĐ-TTg xác định mục tiêu kinh tế số chiếm 20% GDP vào năm 2025 và 30% GDP vào năm 2030. Điều này cho thấy chuyển đổi số được coi là một cấu phần của chính sách phát triển kinh tế, thay vì chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật của ngành công nghệ thông tin.

Tác động kinh tế của chính sách chuyển đổi số diễn ra qua một chuỗi cơ chế: Nhà nước tạo môi trường thể chế và hạ tầng; doanh nghiệp tiếp nhận công nghệ; quy trình sản xuất và giao dịch được tổ chức lại; năng suất, khả năng đổi mới và quy mô thị trường được cải thiện. Nếu chuỗi này bị đứt ở khâu kỹ năng, vốn, dữ liệu hoặc quản trị, đầu tư số hóa có thể tăng nhưng hiệu quả kinh tế vẫn thấp.

Chính sách chuyển đổi số tạo động lực kinh tế qua những cơ chế nào?

Tác động đầu tiên của chính sách chuyển đổi số là giảm chi phí giao dịch. Định danh điện tử, hóa đơn điện tử, hợp đồng điện tử, thanh toán số và dịch vụ công trực tuyến giúp doanh nghiệp giảm thời gian thực hiện thủ tục, chi phí giấy tờ và chi phí phối hợp với khách hàng, nhà cung cấp hoặc cơ quan quản lý.

Khi dữ liệu được chuẩn hóa và có thể trao đổi giữa các hệ thống, doanh nghiệp không phải liên tục kê khai lại cùng một thông tin. Cơ quan nhà nước cũng có thể chuyển từ kiểm tra thủ công sang quản lý dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro. Giá trị kinh tế không chỉ nằm ở số lượng thủ tục được đưa lên mạng mà còn ở số giờ lao động, chi phí tuân thủ và độ bất định được cắt giảm.

Cơ chế thứ hai là mở rộng khả năng tiếp cận thị trường. Hạ tầng viễn thông, nền tảng thương mại điện tử, thanh toán số và logistics thông minh giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận khách hàng ngoài khu vực địa lý truyền thống. Chi phí gia nhập thị trường giảm xuống vì doanh nghiệp không nhất thiết phải xây dựng mạng lưới cửa hàng hoặc phân phối quy mô lớn trước khi bán hàng.

Cơ chế thứ ba là tăng tốc độ lưu chuyển thông tin. Dữ liệu về nhu cầu, tồn kho, giá cả, vận chuyển và hành vi khách hàng có thể được cập nhật gần thời gian thực. Nhờ đó, doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước biến động của thị trường, giảm tồn kho không cần thiết và phân bổ nguồn lực chính xác hơn.

Cơ chế thứ tư là tạo hiệu ứng mạng lưới. Khi nhiều người dân, doanh nghiệp và cơ quan công cùng sử dụng định danh số, chữ ký số, thanh toán điện tử hoặc nền tảng dữ liệu, giá trị của toàn bộ hệ thống tăng lên. Tuy nhiên, hiệu ứng này chỉ hình thành khi các hệ thống có khả năng kết nối và người dùng tin tưởng vào tính an toàn của môi trường số.

Chuyển đổi số nâng cao năng suất lao động và năng suất doanh nghiệp ra sao?

Năng suất không tăng chỉ vì doanh nghiệp mua phần mềm hoặc thay hồ sơ giấy bằng tệp điện tử. Năng suất tăng khi công nghệ làm thay đổi cách tổ chức lao động, giảm các công việc lặp lại và giúp nguồn lực được sử dụng hiệu quả hơn.

Ở cấp độ vận hành, phần mềm quản trị, điện toán đám mây, tự động hóa và phân tích dữ liệu có thể giúp doanh nghiệp:

·         Rút ngắn thời gian xử lý đơn hàng

·         Giảm sai sót khi nhập liệu và đối soát

·         Tối ưu mức tồn kho

·         Theo dõi hiệu suất thiết bị

·         Giảm thời gian chờ giữa các công đoạn

·         Nâng cao khả năng dự báo nhu cầu

Ở cấp độ quản trị, dữ liệu giúp lãnh đạo chuyển từ quyết định dựa chủ yếu vào kinh nghiệm sang quyết định dựa trên chỉ số. Khi doanh thu, chi phí, tỷ lệ lỗi, năng suất máy móc và hiệu quả từng kênh bán hàng được đo lường thường xuyên, doanh nghiệp có thể phát hiện điểm nghẽn sớm hơn.

Chính sách công thúc đẩy quá trình này bằng cách đầu tư vào hạ tầng, xây dựng tiêu chuẩn dữ liệu, khuyến khích sử dụng nền tảng số và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tiếp cận công nghệ. Chương trình SMEdx của Việt Nam, chẳng hạn, hướng đến hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa chuyển đổi số thông qua các nền tảng “Make in Viet Nam”.

Ngân hàng Thế giới nhận định đổi mới doanh nghiệp và số hóa là hai yếu tố quan trọng để Việt Nam duy trì tăng trưởng năng suất, đồng thời nhấn mạnh vai trò của quy định thị trường số trong việc tạo môi trường cạnh tranh và khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ.

Tuy vậy, hiệu quả năng suất thường không xuất hiện ngay sau khi đầu tư. Doanh nghiệp phải tái thiết kế quy trình, đào tạo nhân sự và tích hợp dữ liệu giữa các bộ phận. Trong giai đoạn đầu, chi phí triển khai, gián đoạn vận hành và đường cong học tập thậm chí có thể làm năng suất tạm thời suy giảm.

Chính sách số thúc đẩy đổi mới sản phẩm và mô hình kinh doanh như thế nào?

Chuyển đổi số tạo điều kiện để doanh nghiệp đổi mới theo ba hướng: đổi mới sản phẩm, đổi mới quy trình và đổi mới mô hình kinh doanh.

Đối với sản phẩm, dữ liệu người dùng cho phép doanh nghiệp hiểu rõ hơn nhu cầu thực tế, thử nghiệm tính năng mới và điều chỉnh sản phẩm nhanh hơn. Thay vì phải chờ một chu kỳ nghiên cứu thị trường dài, doanh nghiệp có thể quan sát phản hồi, tỷ lệ sử dụng hoặc hành vi mua hàng để liên tục cải tiến.

Đối với quy trình, công nghệ số làm giảm chi phí thử nghiệm. Doanh nghiệp có thể mô phỏng, triển khai ở quy mô nhỏ, đo lường kết quả và mở rộng khi giải pháp chứng minh được hiệu quả. Chu trình “thử nghiệm – đo lường – điều chỉnh” ngắn hơn giúp tăng số lượng ý tưởng có thể được kiểm chứng.

Đối với mô hình kinh doanh, nền tảng số tạo ra các phương thức cung cấp giá trị mới như dịch vụ theo thuê bao, kinh doanh dựa trên dữ liệu, sản xuất theo nhu cầu, kết nối trực tiếp người bán với người mua hoặc tích hợp sản phẩm vật lý với dịch vụ trực tuyến.

Chính sách chuyển đổi số hỗ trợ đổi mới khi thiết lập được một môi trường gồm:

·         Hạ tầng số có khả năng tiếp cận rộng

·         Cơ chế chia sẻ và khai thác dữ liệu rõ ràng

·         Quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ

·         Thử nghiệm chính sách có kiểm soát

·         Khả năng tiếp cận vốn cho doanh nghiệp đổi mới

·         Cạnh tranh công bằng giữa các nền tảng và doanh nghiệp

Nếu chính sách chỉ hỗ trợ mua công nghệ mà không thúc đẩy cạnh tranh, nghiên cứu phát triển và tái cấu trúc doanh nghiệp, kết quả thường chỉ là số hóa quy trình cũ. Đây là khác biệt quan trọng giữa digitization, tức chuyển thông tin từ dạng vật lý sang dạng số, và digital transformation, tức thay đổi phương thức tạo ra và phân phối giá trị.

Chính phủ số cải thiện môi trường kinh doanh và phân bổ nguồn lực

Chính phủ số có thể tác động đến tăng trưởng kinh tế ngay cả khi không trực tiếp sản xuất hàng hóa. Tác động xuất hiện thông qua việc nâng cao chất lượng thể chế và giảm chi phí mà doanh nghiệp phải chịu khi tương tác với khu vực công.

Khi đăng ký kinh doanh, khai thuế, nộp bảo hiểm, thông quan hoặc xin giấy phép được thực hiện trực tuyến, doanh nghiệp có thể giảm thời gian đi lại và thời gian chờ. Quy trình được chuẩn hóa cũng hạn chế sự khác biệt trong cách xử lý hồ sơ giữa các đơn vị.

Dữ liệu số còn giúp cơ quan quản lý nâng cao chất lượng phân bổ nguồn lực. Dữ liệu về dân cư, doanh nghiệp, đất đai, giao thông và an sinh có thể hỗ trợ xác định đúng đối tượng thụ hưởng, dự báo nhu cầu đầu tư và giám sát kết quả chính sách.

Ở cấp độ vĩ mô, dữ liệu kịp thời giúp Chính phủ phản ứng nhanh hơn trước suy giảm kinh tế, thiên tai, gián đoạn chuỗi cung ứng hoặc biến động thị trường lao động. Chính sách tài khóa và hỗ trợ doanh nghiệp có thể được thiết kế chính xác hơn nếu cơ quan quản lý có dữ liệu đáng tin cậy về ngành, địa bàn và mức độ chịu ảnh hưởng.

Tuy nhiên, việc cung cấp biểu mẫu trên cổng trực tuyến chưa đủ để tạo ra lợi ích này. Một dịch vụ công chỉ thực sự được chuyển đổi khi toàn bộ quy trình phía sau được liên thông, người dùng không phải nộp lại dữ liệu đã có và hồ sơ được xử lý nhanh hơn. Nếu quy trình giấy vẫn tồn tại song song hoặc các cơ sở dữ liệu không kết nối, doanh nghiệp có thể phải thực hiện thêm một lớp thủ tục thay vì được giảm thủ tục.

Hạ tầng, dữ liệu và kỹ năng quyết định hiệu quả của chính sách

Chính sách chuyển đổi số chỉ tạo ra tăng trưởng bền vững khi nền kinh tế có đủ năng lực hấp thụ công nghệ. Năng lực này được hình thành từ ba nền tảng chính.

Hạ tầng số phải có chất lượng và khả năng tiếp cận

Internet băng rộng, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hạ tầng thanh toán là đầu vào của nền kinh tế số. Vấn đề không chỉ là có kết nối mà còn là tốc độ, độ ổn định, chi phí và mức độ bao phủ.

Nếu doanh nghiệp ở khu vực nông thôn hoặc doanh nghiệp nhỏ phải chịu chi phí kết nối cao, chuyển đổi số có thể làm khoảng cách năng suất giữa các nhóm doanh nghiệp rộng thêm. Vì vậy, chính sách hạ tầng cần đồng thời thúc đẩy đầu tư, cạnh tranh và khả năng tiếp cận phổ quát.

Dữ liệu phải dùng được, kết nối được và được bảo vệ

Dữ liệu chỉ tạo ra giá trị khi có chất lượng, được chuẩn hóa và có cơ chế truy cập hợp pháp. Dữ liệu phân mảnh hoặc thiếu chính xác khiến thuật toán, dự báo và quyết định quản trị trở nên kém tin cậy.

Mặt khác, mở rộng sử dụng dữ liệu phải đi cùng bảo vệ quyền riêng tư, an ninh mạng và trách nhiệm giải trình. Nếu người dân và doanh nghiệp không tin tưởng cách dữ liệu được thu thập, lưu trữ và sử dụng, mức độ tham gia vào các dịch vụ số sẽ suy giảm.

Kỹ năng phải chuyển đổi cùng công nghệ

Ngân hàng Thế giới lưu ý lợi ích từ số hóa nền kinh tế Việt Nam phụ thuộc đáng kể vào khả năng thích nghi của thị trường lao động. Công nghệ vừa tạo ra công việc mới vừa làm suy giảm nhu cầu đối với một số nhiệm vụ có tính lặp lại.

Do đó, chính sách kỹ năng không thể chỉ tập trung vào đào tạo chuyên gia công nghệ. Nền kinh tế còn cần kỹ năng số phổ thông, kỹ năng quản trị dữ liệu, khả năng tổ chức lại quy trình và năng lực kết hợp kiến thức ngành với công nghệ.

Giới hạn và rủi ro khi dùng chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng

Chuyển đổi số có tiềm năng lớn nhưng không tự động tạo ra tăng trưởng bao trùm. Chính sách cần xử lý ít nhất năm nhóm rủi ro.

Thứ nhất là khoảng cách số. Doanh nghiệp lớn thường có vốn, dữ liệu và nhân lực tốt hơn để ứng dụng công nghệ. Nếu chính sách hỗ trợ được thiết kế đồng loạt mà không xét đến năng lực khác nhau, nguồn lực có thể chủ yếu chảy vào những doanh nghiệp vốn đã có lợi thế.

Thứ hai là phụ thuộc nền tảng. Nền tảng số giúp doanh nghiệp nhanh chóng tiếp cận khách hàng nhưng cũng có thể kiểm soát dữ liệu, điều kiện giao dịch và mức phí. Chính sách cạnh tranh phải hạn chế hành vi lạm dụng vị thế thị trường mà không triệt tiêu động lực đầu tư và đổi mới.

Thứ ba là rủi ro an ninh mạng. Mức độ kết nối càng cao, tác động của sự cố càng lớn. Một cuộc tấn công vào hệ thống thanh toán, logistics hoặc dữ liệu công có thể làm gián đoạn nhiều hoạt động kinh tế cùng lúc.

Thứ tư là đầu tư thiếu hiệu quả. Cơ quan công và doanh nghiệp có thể mua hệ thống đắt tiền nhưng ít được sử dụng do không phù hợp với quy trình hoặc năng lực nhân sự. Chuyển đổi số vì thế cần được đo bằng kết quả kinh tế, không chỉ bằng số lượng phần mềm, tài khoản hay cơ sở dữ liệu được xây dựng.

Thứ năm là tác động lên việc làm. Tự động hóa có thể thay thế một số nhiệm vụ trước khi nền kinh tế tạo đủ công việc mới có năng suất cao hơn. Chính sách đào tạo lại, bảo hiểm xã hội và kết nối việc làm phải được triển khai cùng chính sách công nghệ.

Những giới hạn này không phủ nhận lợi ích của chuyển đổi số. Chúng cho thấy hiệu quả phụ thuộc vào cách Chính phủ phân bổ lợi ích, quản trị rủi ro và duy trì cạnh tranh.

Đánh giá chính sách chuyển đổi số bằng kết quả kinh tế thực chất

Tỷ trọng kinh tế số trong GDP là chỉ tiêu quan trọng nhưng không đủ để phản ánh toàn bộ hiệu quả của chính sách. Các hoạt động số có thể tăng nhanh trong khi năng suất của phần lớn doanh nghiệp truyền thống thay đổi chậm.

Một hệ thống đánh giá đầy đủ cần kết hợp nhiều nhóm chỉ số:

·         Chi phí và thời gian thực hiện thủ tục hành chính

·         Năng suất lao động và năng suất nhân tố tổng hợp

·         Mức độ ứng dụng công nghệ theo quy mô doanh nghiệp

·         Tỷ lệ doanh nghiệp đổi mới sản phẩm hoặc quy trình

·         Chi phí tiếp cận khách hàng và thị trường

·         Mức độ liên thông của dữ liệu công

·         Chênh lệch tiếp cận số giữa các vùng và nhóm dân cư

·         Số lượng sự cố và mức độ thiệt hại về an ninh mạng

·         Tỷ lệ lao động được đào tạo hoặc đào tạo lại kỹ năng số

Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, tỷ trọng kinh tế số trong GDP Việt Nam được ước tính đạt 16,5% năm 2023 và khoảng 18,6% năm 2024. Các số liệu này cho thấy quy mô hoạt động số đang mở rộng, nhưng cần được đọc cùng những chỉ tiêu về năng suất, đổi mới và mức độ phổ cập để đánh giá chất lượng tăng trưởng.

Chính sách cũng nên được đánh giá theo nguyên tắc bổ sung: đầu tư công có tạo ra hoạt động mà thị trường chưa thể tự cung cấp hay chỉ thay thế nguồn lực tư nhân? Hỗ trợ doanh nghiệp có giúp hình thành năng lực dài hạn hay chỉ trợ cấp chi phí mua công nghệ trong ngắn hạn? Dịch vụ số có làm quy trình đơn giản hơn hay chỉ chuyển nguyên trạng quy trình cũ lên môi trường trực tuyến?

Chính sách chuyển đổi số thúc đẩy phát triển kinh tế thông qua việc giảm chi phí giao dịch, nâng cao năng suất, mở rộng thị trường, cải thiện chất lượng quản trị và tạo điều kiện cho đổi mới sản phẩm, quy trình và mô hình kinh doanh. Tác động mạnh nhất xuất hiện khi chính sách công tạo được môi trường để doanh nghiệp và người lao động thực sự hấp thụ công nghệ.

Vì vậy, trọng tâm không nên chỉ là đầu tư thêm hệ thống số. Chính sách cần đồng thời cải cách thể chế, kết nối dữ liệu, phát triển kỹ năng, duy trì cạnh tranh, bảo đảm an toàn và hỗ trợ các nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. Chuyển đổi số chỉ trở thành động lực tăng trưởng bền vững khi công nghệ được chuyển hóa thành năng suất cao hơn, năng lực đổi mới tốt hơn và cơ hội kinh tế rộng hơn.