Đầu tư trái phiếu có những đặc điểm và rủi ro nào?

Ba yếu tố lãi suất, kỳ hạn và khả năng thanh toán có quan hệ chặt chẽ với nhau. Lãi suất cho biết mức thu nhập danh nghĩa mà trái phiếu tạo ra; kỳ hạn xác định khoảng thời gian vốn chịu tác động của biến động thị trường và rủi ro tín dụng; còn khả năng thanh toán quyết định liệu dòng tiền đã cam kết có thực sự được chi trả đầy đủ, đúng hạn hay không.

Đầu tư trái phiếu là gì?

Đầu tư trái phiếu là việc nhà đầu tư bỏ vốn để mua trái phiếu do Chính phủ, doanh nghiệp hoặc chủ thể có quyền phát hành cung cấp. Người sở hữu trái phiếu về cơ bản trở thành chủ nợ đối với tổ chức phát hành trong phạm vi quyền và nghĩa vụ được xác lập bởi trái phiếu.

Cơ chế của khoản đầu tư có thể hình dung qua một chuỗi dòng tiền. Nhà đầu tư bỏ tiền tại thời điểm mua; trong thời gian nắm giữ có thể nhận tiền lãi theo điều khoản phát hành; đến ngày đáo hạn, tổ chức phát hành có nghĩa vụ thanh toán khoản gốc theo các điều kiện của trái phiếu.

Nếu một trái phiếu có mệnh giá 100 triệu đồng, lãi suất coupon 8%/năm và trả lãi hằng năm, tiền lãi danh nghĩa mỗi năm tương ứng 8 triệu đồng. Tuy nhiên, con số 8% không đồng nghĩa nhà đầu tư chắc chắn đạt lợi suất thực tế 8%. Kết quả còn phụ thuộc vào giá mua trái phiếu, thời điểm bán, khả năng tái đầu tư dòng tiền và việc tổ chức phát hành có thực hiện đầy đủ nghĩa vụ hay không.

Điểm này đặc biệt quan trọng với trái phiếu doanh nghiệp. Quy định đối với trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ yêu cầu nhà đầu tư tự đánh giá, tự chịu trách nhiệm về quyết định đầu tư và rủi ro phát sinh; Nhà nước không bảo đảm doanh nghiệp phát hành sẽ thanh toán đầy đủ, đúng hạn gốc và lãi.

Lãi suất quyết định thu nhập từ trái phiếu như thế nào?

Lãi suất là một trong những đặc điểm dễ quan sát nhất nhưng cũng dễ bị diễn giải sai nhất khi đầu tư trái phiếu. Cần phân biệt ít nhất hai khái niệm: lãi suất ghi trên trái phiếu và lợi suất mà nhà đầu tư thực tế có thể đạt được.

Lãi suất coupon thường được dùng để xác định khoản lãi định kỳ theo mệnh giá. Nếu mệnh giá là F, lãi suất coupon hằng năm là c, tiền lãi danh nghĩa hằng năm có thể biểu diễn đơn giản:

Tiền lãi = F × c

Nhưng nhà đầu tư trên thị trường thứ cấp có thể mua trái phiếu với giá cao hơn hoặc thấp hơn mệnh giá. Khi đó, tỷ suất thu nhập tính trên số vốn thực bỏ ra sẽ khác coupon.

Giá trái phiếu và lãi suất thị trường có quan hệ ngược chiều

Một đặc điểm quan trọng của trái phiếu có lãi suất cố định là giá của nó thường biến động ngược chiều với lãi suất thị trường.

Giả sử một trái phiếu đang trả coupon 7%/năm. Nếu các trái phiếu mới có mức độ rủi ro tương đương bắt đầu được phát hành với lợi suất 9%, trái phiếu 7% trở nên kém hấp dẫn hơn. Để người mua chấp nhận dòng tiền thấp hơn, giá thị trường của trái phiếu cũ thường phải giảm.

Ngược lại, nếu lợi suất thị trường giảm xuống 5%, dòng tiền 7% của trái phiếu cũ trở nên hấp dẫn hơn và giá của nó có thể tăng.

Do đó, nhà đầu tư dự định giữ trái phiếu đến đáo hạn và nhà đầu tư có khả năng bán trước đáo hạn phải nhìn rủi ro lãi suất theo hai cách khác nhau. Biến động giá trên thị trường thứ cấp có ý nghĩa đặc biệt lớn với người cần thoái vốn trước hạn.

Coupon cao không đồng nghĩa khoản đầu tư tốt hơn

Một mức lãi suất cao có thể phản ánh mức bù mà thị trường yêu cầu đối với rủi ro cao hơn. Nếu chỉ so sánh hai trái phiếu bằng coupon, nhà đầu tư có thể bỏ qua khác biệt về năng lực tài chính của tổ chức phát hành, tài sản bảo đảm, thứ tự ưu tiên thanh toán, kỳ hạn hoặc thanh khoản.

Vì thế, câu hỏi phù hợp không chỉ là “trái phiếu trả lãi bao nhiêu?” mà còn là “mức lợi suất đó đang bù đắp cho những rủi ro nào?”.

Kỳ hạn ảnh hưởng đến giá và rủi ro ra sao?

Kỳ hạn cho biết khoảng thời gian từ thời điểm xác định đến ngày trái phiếu đáo hạn. Đây không chỉ là thông tin về thời gian chờ nhận lại gốc mà còn tác động đến mức độ bất định của khoản đầu tư.

Với các điều kiện khác tương đương, thời gian càng dài thì nhà đầu tư càng có nhiều khả năng phải đối mặt với thay đổi của lãi suất, lạm phát, điều kiện kinh tế và tình hình tài chính của tổ chức phát hành.

Kỳ hạn dài làm tăng độ nhạy với lãi suất

Dòng tiền nhận được càng xa trong tương lai thì giá trị hiện tại của dòng tiền càng nhạy với thay đổi của tỷ lệ chiết khấu. Bởi vậy, trái phiếu kỳ hạn dài thường chịu biến động giá lớn hơn khi lãi suất thị trường thay đổi so với trái phiếu ngắn hạn có các đặc điểm tương đương.

Điều này tạo ra một đánh đổi. Khóa mức lãi suất trong thời gian dài có thể có lợi khi lãi suất thị trường giảm, nhưng cũng khiến nhà đầu tư chịu chi phí cơ hội nếu mặt bằng lãi suất tăng mạnh.

Kỳ hạn cũng là khoảng thời gian chịu rủi ro tín dụng

Đáo hạn càng xa đồng nghĩa nhà đầu tư phải dựa vào khả năng thực hiện nghĩa vụ của tổ chức phát hành trong khoảng thời gian dài hơn. Tình hình tài chính hiện tại tốt không bảo đảm doanh nghiệp sẽ duy trì trạng thái tương tự trong nhiều năm.

Do đó, phân tích kỳ hạn cần gắn với triển vọng dòng tiền, cơ cấu nợ, lịch đáo hạn và nguồn tiền dự kiến dùng để thanh toán trái phiếu, thay vì chỉ xem ngày đáo hạn như một thông số hành chính.

Khả năng thanh toán quan trọng hơn mức lãi suất danh nghĩa

Trái phiếu tạo ra dòng tiền theo cam kết, nhưng cam kết chỉ có giá trị kinh tế khi tổ chức phát hành có khả năng thực hiện nghĩa vụ đó.

Khả năng thanh toán cần được xem xét ở cả tiền lãi trong quá trình lưu hành và khoản gốc khi đáo hạn. Một doanh nghiệp có thể thanh toán lãi trong một số kỳ nhưng vẫn gặp khó khăn khi một lượng nợ lớn cùng đến hạn.

Đối với trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, quy định pháp lý yêu cầu phương án phát hành phải có kế hoạch bố trí nguồn và phương thức thanh toán lãi, gốc. Nhà đầu tư cũng có trách nhiệm tiếp cận thông tin, hiểu điều kiện và điều khoản của trái phiếu trước khi quyết định mua.

Tài sản bảo đảm không loại bỏ rủi ro thanh toán

Trái phiếu có bảo đảm có thể được bảo đảm thanh toán toàn bộ hoặc một phần gốc, lãi bằng tài sản hoặc thông qua bảo lãnh thanh toán theo điều kiện tương ứng. Tuy nhiên, sự tồn tại của tài sản bảo đảm không tự động biến khoản đầu tư thành không có rủi ro.

Nhà đầu tư vẫn cần quan tâm đến giá trị thực của tài sản, phạm vi nghĩa vụ được bảo đảm, tính pháp lý, khả năng xử lý tài sản và thời gian cần thiết để thu hồi tiền nếu tổ chức phát hành không thực hiện nghĩa vụ.

Vì vậy, “có tài sản bảo đảm” và “chắc chắn lấy lại đủ tiền đúng hạn” là hai nhận định hoàn toàn khác nhau.

Những rủi ro chính khi đầu tư trái phiếu

Rủi ro trái phiếu không chỉ nằm ở khả năng tổ chức phát hành phá sản. Nhiều loại rủi ro có thể xuất hiện đồng thời và tác động trực tiếp đến giá trị khoản đầu tư.

Rủi ro tín dụng và mất khả năng thanh toán

Đây là nguy cơ tổ chức phát hành không thực hiện đầy đủ hoặc đúng hạn nghĩa vụ gốc, lãi. Mức coupon cao không thể bù đắp hiệu quả nếu nhà đầu tư cuối cùng không thu hồi được một phần đáng kể khoản gốc.

Khi đánh giá rủi ro này, cần đặt khả năng tạo tiền và nguồn trả nợ của tổ chức phát hành lên trước mức lãi suất được chào.

Rủi ro lãi suất

Khi mặt bằng lãi suất tăng, giá của trái phiếu lãi suất cố định đang lưu hành thường giảm. Rủi ro này trở nên rõ rệt khi nhà đầu tư phải bán trái phiếu trước ngày đáo hạn.

Tác động thường lớn hơn đối với trái phiếu có thời gian đáo hạn dài, vì dòng tiền xa hơn nhạy hơn với sự thay đổi của tỷ lệ chiết khấu.

Rủi ro thanh khoản

Có quyền chuyển nhượng trái phiếu không đồng nghĩa lúc nào cũng có thể bán ngay với mức giá mong muốn.

Một trái phiếu có ít người mua hoặc khối lượng giao dịch thấp có thể buộc người bán phải chấp nhận mức giá thấp hơn đáng kể để thoát vị thế. Vì vậy, thanh khoản trở thành vấn đề đặc biệt quan trọng đối với người có khả năng cần tiền trước ngày đáo hạn.

Việc trái phiếu được đăng ký giao dịch cũng không nên được hiểu là có sự bảo đảm về khả năng thanh toán của tổ chức phát hành. Đối với trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ, quy định hiện hành nêu rõ việc đăng ký giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán không hàm ý Sở xác nhận hay bảo đảm việc thanh toán đầy đủ gốc, lãi.

Rủi ro lạm phát và sức mua

Nhà đầu tư có thể nhận đủ tiền theo hợp đồng nhưng sức mua thực tế của khoản tiền đó suy giảm nếu lạm phát cao.

Ví dụ, trái phiếu tạo lợi suất danh nghĩa 7% không có nghĩa sức mua của nhà đầu tư tăng tương ứng 7%. Nếu mức giá chung của hàng hóa và dịch vụ cũng tăng đáng kể trong cùng thời gian, lợi suất thực sẽ thấp hơn lợi suất danh nghĩa.

Đánh giá trái phiếu cần kết hợp lãi suất, kỳ hạn và thanh khoản

Không nên đánh giá ba yếu tố này độc lập. Một trái phiếu có coupon cao có thể đồng thời có kỳ hạn dài, chất lượng tín dụng thấp và thanh khoản hạn chế. Ngược lại, một trái phiếu có lợi suất thấp hơn có thể đi kèm thời gian đáo hạn ngắn hơn hoặc mức độ chắc chắn của dòng tiền cao hơn.

Một cách tiếp cận hợp lý là xem khoản đầu tư theo chuỗi:

Dòng tiền dự kiến → thời điểm nhận tiền → khả năng thanh toán → khả năng bán trước hạn → mức lợi suất tương xứng với rủi ro

Nếu dự định nắm giữ đến đáo hạn, trọng tâm lớn nằm ở khả năng tổ chức phát hành trả gốc và lãi. Nếu có khả năng phải bán trước hạn, biến động lãi suất và thanh khoản thị trường trở nên quan trọng hơn nhiều.

Đặc biệt với trái phiếu doanh nghiệp, việc một ngân hàng, công ty chứng khoán hoặc tổ chức khác phân phối sản phẩm không đồng nghĩa tổ chức đó bảo đảm nghĩa vụ trả nợ thay cho doanh nghiệp phát hành, trừ trường hợp tồn tại cam kết bảo lãnh thanh toán cụ thể theo điều kiện pháp lý của giao dịch.

Cần kiểm tra gì trước khi đầu tư trái phiếu?

Việc xem xét trái phiếu nên bắt đầu từ khả năng thu hồi tiền thay vì bắt đầu từ mức lãi suất cao nhất. Những thông tin quan trọng gồm:

·         Chủ thể có nghĩa vụ thanh toán gốc và lãi

·         Coupon, giá mua và lợi suất thực tế của khoản đầu tư

·         Ngày đáo hạn và lịch thanh toán dòng tiền

·         Nguồn tiền dự kiến dùng để trả nợ

·         Tình hình tài chính và nghĩa vụ nợ của tổ chức phát hành

·         Điều kiện, phạm vi và khả năng xử lý tài sản bảo đảm nếu có

·         Điều khoản mua lại trước hạn hoặc các điều kiện đặc biệt nếu có

·         Khả năng chuyển nhượng và thanh khoản trên thị trường thứ cấp

·         Các thông tin công bố và quyền của người sở hữu trái phiếu

Mục tiêu của quá trình này không phải tìm trái phiếu “không có rủi ro”, mà xác định liệu lợi suất kỳ vọng có phù hợp với thời gian nắm giữ, khả năng chịu biến động và rủi ro không thu hồi được dòng tiền hay không.

Đầu tư trái phiếu là quan hệ giữa vốn bỏ ra hôm nay và những dòng tiền được kỳ vọng nhận trong tương lai. Lãi suất cho biết mức thu nhập, kỳ hạn cho biết khoảng thời gian chịu rủi ro, còn khả năng thanh toán của tổ chức phát hành quyết định mức độ đáng tin cậy của dòng tiền đó.

Vì vậy, một mức lãi suất cao tự thân chưa đủ để chứng minh trái phiếu hấp dẫn. Nhà đầu tư cần đặt lợi suất cạnh kỳ hạn, chất lượng tín dụng, khả năng thanh toán và thanh khoản. Khi những yếu tố này được đánh giá cùng nhau, đặc điểm và rủi ro của khoản đầu tư mới được phản ánh đầy đủ.