Fintech tác động đến thị trường tài chính ra sao?

Tác động của fintech lên thị trường tài chính diễn ra qua ba cơ chế chính:

·         Giảm chi phí tìm kiếm, xác minh và xử lý giao dịch

·         Kết nối trực tiếp hơn giữa người có vốn và người cần vốn

·         Chuyển nhiều quyết định tài chính từ quy trình thủ công sang mô hình dựa trên dữ liệu

Nhờ đó, thị trường có thể vận hành nhanh hơn, tiếp cận nhiều người dùng hơn và cung cấp sản phẩm phù hợp hơn với từng khách hàng. Nhưng khi tài chính phụ thuộc ngày càng lớn vào dữ liệu, thuật toán, điện toán đám mây và các nền tảng số, rủi ro cũng chuyển từ hình thức truyền thống sang rủi ro công nghệ, mô hình và kết nối hệ thống.

Fintech thay đổi cấu trúc của thị trường tài chính như thế nào?

Fintech là sự đổi mới dịch vụ tài chính dựa trên công nghệ, có khả năng tạo ra mô hình kinh doanh, quy trình, ứng dụng hoặc sản phẩm mới. Vì vậy, fintech không phải một phân ngành tách biệt hoàn toàn với tài chính truyền thống mà là một lớp công nghệ tái cấu trúc hoạt động thanh toán, tín dụng, đầu tư, bảo hiểm và quản lý tài sản.

Trong mô hình truyền thống, một tổ chức tài chính thường kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi giá trị: tiếp cận khách hàng, xác minh danh tính, thẩm định, cung cấp sản phẩm, lưu giữ dữ liệu và xử lý giao dịch. Fintech có thể tách chuỗi này thành nhiều dịch vụ chuyên biệt:

·         Một doanh nghiệp cung cấp định danh điện tử

·         Một nền tảng xử lý thanh toán

·         Một công ty phân tích dữ liệu tín dụng

·         Một ứng dụng phân phối sản phẩm đầu tư

·         Một nhà cung cấp hạ tầng điện toán đám mây

Sự phân tách đó làm giảm rào cản gia nhập ở từng khâu. Một doanh nghiệp mới không nhất thiết phải xây dựng toàn bộ hệ thống ngân hàng mà có thể tập trung vào một vấn đề cụ thể như chuyển tiền, cho vay doanh nghiệp nhỏ hoặc tư vấn đầu tư tự động.

Áp lực cạnh tranh vì thế không chỉ đến từ các công ty fintech độc lập. Ngân hàng, công ty chứng khoán và doanh nghiệp bảo hiểm cũng tích hợp API, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa vào hệ thống hiện hữu. Kết quả là ranh giới giữa tổ chức tài chính truyền thống và doanh nghiệp công nghệ ngày càng mờ.

Tuy nhiên, nhiều nhà cung cấp cùng tham gia một dịch vụ cũng làm tăng sự phụ thuộc lẫn nhau. Nếu một nền tảng định danh, nhà cung cấp đám mây hoặc cổng thanh toán gặp sự cố, nhiều tổ chức tài chính có thể bị ảnh hưởng đồng thời. Vì vậy, phân tán dịch vụ ở cấp doanh nghiệp chưa chắc đồng nghĩa với phân tán rủi ro ở cấp hệ thống.

Giao dịch tài chính trở nên nhanh, rẻ và dễ tiếp cận hơn

Tác động dễ nhận thấy nhất của fintech nằm ở thanh toán và giao dịch. Ví điện tử, ngân hàng số, thanh toán QR, hệ thống thanh toán tức thời và xác thực điện tử giúp giảm số bước thủ công trong quá trình chuyển tiền.

Một giao dịch truyền thống có thể cần nhiều trung gian thực hiện đối chiếu, xác nhận và quyết toán. Trong hệ thống số, dữ liệu được chuẩn hóa và truyền tự động giữa các bên. Cơ chế này tạo ra ba thay đổi quan trọng.

Giảm chi phí giao dịch

Khi việc nhập liệu, kiểm tra và đối chiếu được tự động hóa, chi phí xử lý trên mỗi giao dịch có thể giảm. Khả năng phục vụ lượng lớn khách hàng mà không phải mở tương ứng số lượng chi nhánh giúp các tổ chức tài chính mở rộng quy mô với chi phí biên thấp hơn.

Chi phí thấp hơn đặc biệt có ý nghĩa đối với các giao dịch giá trị nhỏ. Những khoản thanh toán hoặc chuyển tiền trước đây không kinh tế vì phí xử lý cao có thể được thực hiện qua kênh số.

Rút ngắn thời gian luân chuyển vốn

Thanh toán nhanh giúp tiền đến người nhận sớm hơn, giảm thời gian vốn bị giữ trong quá trình xử lý. Với doanh nghiệp, điều này có thể cải thiện quản trị dòng tiền và giảm nhu cầu duy trì lượng tiền dự phòng quá lớn.

Tại Mỹ Latinh và Caribe, số giao dịch qua hệ thống thanh toán nhanh tăng từ khoảng 620 triệu giao dịch năm 2017 lên 79,8 tỷ giao dịch năm 2024. Trong năm 2024, loại hình này chiếm khoảng 45% tổng số giao dịch thanh toán số của khu vực, cho thấy hạ tầng thanh toán tức thời có thể thay đổi mạnh cách tiền lưu chuyển trong nền kinh tế.

Mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ

Kênh số giúp người dùng giao dịch mà không cần sống gần chi nhánh ngân hàng. Đây là một trong những lý do dịch vụ tài chính số có thể hỗ trợ người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ chưa được phục vụ đầy đủ.

Dù vậy, tiếp cận ứng dụng không đồng nghĩa với tiếp cận tài chính một cách an toàn. Người dùng vẫn cần thiết bị phù hợp, kết nối mạng, kỹ năng số và khả năng nhận biết gian lận. Trên phạm vi toàn cầu, khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành vẫn chưa có tài khoản tài chính, cho thấy fintech có thể thu hẹp khoảng cách tiếp cận nhưng không tự động loại bỏ mọi rào cản.

Fintech mở rộng các kênh huy động và phân bổ vốn

Fintech làm thay đổi quan hệ giữa người có tiền nhàn rỗi và người cần vốn. Bên cạnh ngân hàng và thị trường chứng khoán truyền thống, vốn có thể được phân bổ qua nền tảng cho vay số, gọi vốn cộng đồng, tài trợ hóa đơn, đầu tư trực tuyến và các mô hình tài chính dựa trên nền tảng.

Cơ chế quan trọng nhất là giảm bất cân xứng thông tin. Trong hoạt động tín dụng truyền thống, tổ chức cho vay thường dựa vào báo cáo tài chính, tài sản bảo đảm và lịch sử tín dụng. Fintech có thể bổ sung dữ liệu giao dịch, doanh thu theo thời gian thực, hành vi thanh toán hoặc dòng tiền để đánh giá người vay.

Điều này tạo ra một số tác động tích cực:

·         Doanh nghiệp nhỏ có thêm lựa chọn ngoài khoản vay ngân hàng

·         Người vay có lịch sử tín dụng hạn chế vẫn có thể được đánh giá

·         Quá trình thẩm định và giải ngân có thể diễn ra nhanh hơn

·         Nhà đầu tư tiếp cận được nhiều loại tài sản và cơ hội hơn

Fintech cũng hỗ trợ chia nhỏ khoản đầu tư, tự động hóa mở tài khoản và phân phối sản phẩm qua điện thoại. Nhờ vậy, một số sản phẩm trước đây chủ yếu dành cho nhà đầu tư có tài sản lớn có thể tiếp cận nhóm khách hàng rộng hơn.

Tuy nhiên, tăng khả năng huy động vốn không có nghĩa là vốn luôn được phân bổ hiệu quả hơn. Dữ liệu thay thế có thể không phản ánh đầy đủ khả năng trả nợ trong giai đoạn suy thoái. Mô hình được huấn luyện bằng dữ liệu của thời kỳ tăng trưởng có thể đánh giá thấp nguy cơ vỡ nợ khi điều kiện kinh tế đảo chiều.

Nghiên cứu của IMF trên 198 quốc gia trong giai đoạn 2012–2020 cho thấy tác động của fintech đến ổn định tài chính phụ thuộc vào loại công cụ, đặc biệt là sự khác biệt giữa cho vay số và huy động vốn số. Điều này cho thấy không thể kết luận chung rằng mọi hình thức fintech đều làm thị trường an toàn hơn hoặc rủi ro hơn.

Dữ liệu và thuật toán thay đổi cách định giá tài sản

Thị trường tài chính vận hành dựa trên thông tin. Fintech làm tăng tốc độ thu thập, xử lý và truyền tải thông tin, từ đó ảnh hưởng đến quá trình định giá tài sản.

Các hệ thống phân tích có thể xử lý dữ liệu thị trường, báo cáo doanh nghiệp, hành vi giao dịch và nhiều nguồn dữ liệu phi truyền thống gần như theo thời gian thực. Nhà đầu tư và tổ chức tài chính nhờ đó có thể:

·         Phát hiện biến động nhanh hơn

·         Cập nhật mô hình định giá thường xuyên hơn

·         Cá nhân hóa danh mục đầu tư

·         Tự động thực hiện giao dịch theo điều kiện định trước

·         Giảm sai sót trong nhập và xử lý dữ liệu

Ở mặt tích cực, thông tin được phản ánh vào giá nhanh hơn có thể cải thiện hiệu quả thị trường. Chênh lệch giá giữa các nền tảng hoặc tài sản tương tự cũng có thể được phát hiện và điều chỉnh nhanh.

Nhưng tốc độ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với chất lượng. Khi nhiều hệ thống sử dụng dữ liệu, chiến lược hoặc tín hiệu tương tự, chúng có thể đồng thời mua hoặc bán cùng một loại tài sản. Phản ứng đồng hướng này có khả năng khuếch đại biến động, nhất là khi thanh khoản suy giảm.

Thuật toán cũng có thể tạo ra cảm giác khách quan giả tạo. Kết quả của mô hình vẫn phụ thuộc vào dữ liệu đầu vào, giả định thiết kế và mục tiêu tối ưu hóa. Dữ liệu thiếu đại diện có thể khiến mô hình định giá sai rủi ro hoặc đối xử bất lợi với một số nhóm khách hàng.

Do đó, giá trị của fintech không nằm ở việc thay thế hoàn toàn phán đoán tài chính bằng máy móc. Giá trị thực tế nằm ở khả năng kết hợp tốc độ xử lý của công nghệ với cơ chế kiểm định dữ liệu, giám sát mô hình và trách nhiệm của con người.

Quản trị rủi ro được tự động hóa nhưng xuất hiện rủi ro mới

Fintech cung cấp nhiều công cụ giúp tổ chức tài chính nhận diện và kiểm soát rủi ro sớm hơn. Hệ thống có thể theo dõi giao dịch liên tục, phát hiện hành vi bất thường, cập nhật điểm tín dụng và cảnh báo khi danh mục vượt ngưỡng an toàn.

Trong phòng chống gian lận, mô hình học máy có thể so sánh một giao dịch với lịch sử hành vi của khách hàng và hàng triệu mẫu giao dịch khác. Với quản trị tín dụng, dữ liệu dòng tiền giúp tổ chức cho vay cập nhật khả năng trả nợ thường xuyên hơn thay vì chỉ đánh giá tại thời điểm cấp khoản vay.

Công nghệ vì thế có thể cải thiện:

·         Nhận diện gian lận và rửa tiền

·         Theo dõi rủi ro tín dụng

·         Kiểm tra giới hạn giao dịch

·         Đo lường mức độ tập trung danh mục

·         Thực hiện báo cáo tuân thủ

·         Phân tích kịch bản và kiểm thử sức chịu đựng

Tuy nhiên, việc số hóa không loại bỏ rủi ro mà chuyển đổi cấu trúc rủi ro.

Rủi ro mạng

Dữ liệu và hoạt động tài chính tập trung trên hệ thống số làm tăng hậu quả của tấn công mạng. Theo IMF, lĩnh vực tài chính liên quan đến gần một phần năm số sự cố mạng được ghi nhận. Phần lớn tổn thất trực tiếp của từng sự cố ở mức tương đối nhỏ, khoảng 500.000 USD, nhưng nguy cơ xuất hiện sự kiện cực đoan gây thiệt hại từ 2,5 tỷ USD trở lên đã tăng.

Rủi ro mô hình

Mô hình có thể sai do dữ liệu không đầy đủ, quan hệ thống kê thay đổi hoặc giả định không còn phù hợp. Khi quyết định được tự động hóa ở quy mô lớn, một sai lệch nhỏ trong mô hình có thể tác động đến hàng nghìn khoản vay hoặc giao dịch.

Rủi ro từ bên thứ ba

Nhiều tổ chức cùng sử dụng một số nhà cung cấp đám mây, dữ liệu hoặc phần mềm quan trọng. Sự cố tại một nhà cung cấp có thể lan sang nhiều định chế, tạo ra điểm tập trung rủi ro mà khách hàng khó nhận biết.

Rủi ro thanh khoản và khuếch đại thị trường

Các nền tảng có thể cho phép người dùng rút tiền hoặc bán tài sản rất nhanh, trong khi tài sản cơ sở không thể chuyển thành tiền ngay lập tức. Sự chênh lệch này trở nên nguy hiểm khi nhiều người đồng thời muốn thoát khỏi thị trường.

IMF cảnh báo rằng việc các công ty fintech tăng trưởng nhanh trong những phân khúc rủi ro, trong khi quy định hoặc giám sát chưa theo kịp, có thể tạo ra ảnh hưởng đối với ổn định tài chính. Fintech cũng gây áp lực cạnh tranh lên các tổ chức truyền thống, có thể khiến một số tổ chức chấp nhận rủi ro cao hơn để bảo vệ lợi nhuận và thị phần.

Tác động tổng thể phụ thuộc vào hạ tầng và quản lý

Fintech có thể làm thị trường tài chính cạnh tranh hơn, minh bạch hơn và bao trùm hơn, nhưng kết quả không chỉ phụ thuộc vào bản thân công nghệ. Tác động thực tế còn do chất lượng hạ tầng, mức độ cạnh tranh, năng lực quản trị của doanh nghiệp và khuôn khổ giám sát quyết định.

Một thị trường thường khai thác được lợi ích của fintech tốt hơn khi có:

·         Hệ thống định danh và thanh toán số đáng tin cậy

·         Quy định rõ về bảo vệ dữ liệu và người tiêu dùng

·         Tiêu chuẩn an ninh mạng và quản trị nhà cung cấp

·         Cơ chế kiểm định, giải thích và giám sát mô hình

·         Khả năng chia sẻ dữ liệu có sự đồng ý của khách hàng

·         Giám sát dựa trên hoạt động thay vì chỉ dựa trên loại hình tổ chức

Cách tiếp cận dựa trên hoạt động đặc biệt quan trọng. Hai doanh nghiệp cung cấp chức năng kinh tế tương tự có thể tạo ra rủi ro tương tự, dù một bên được gọi là ngân hàng và bên còn lại là công ty công nghệ. Việc chỉ giám sát theo tên gọi pháp lý có thể tạo ra khoảng trống hoặc chênh lệch quy định.

Hội đồng Ổn định Tài chính phân tích fintech theo chức năng kinh tế và nhấn mạnh các vấn đề như quản trị rủi ro bên thứ ba, rủi ro mạng, giám sát vĩ mô và khả năng quản lý xuyên biên giới. Cách tiếp cận này phản ánh nguyên tắc rằng đổi mới cần được đánh giá đồng thời theo lợi ích, mức độ kết nối và khả năng gây ảnh hưởng hệ thống.

Fintech vì vậy không làm thị trường tài chính chuyển hoàn toàn từ “truyền thống” sang “công nghệ”. Nó tạo ra một hệ sinh thái lai, trong đó ngân hàng, công ty công nghệ, nền tảng dữ liệu, nhà cung cấp hạ tầng và cơ quan quản lý phụ thuộc lẫn nhau nhiều hơn.

Fintech tác động đến thị trường tài chính bằng cách giảm chi phí giao dịch, rút ngắn thời gian luân chuyển tiền, mở rộng khả năng huy động vốn và nâng cao năng lực phân tích rủi ro. Những thay đổi này có thể thúc đẩy cạnh tranh, cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ và hỗ trợ phân bổ vốn hiệu quả hơn.

Mặt khác, tài chính số làm gia tăng sự phụ thuộc vào dữ liệu, thuật toán và hạ tầng công nghệ. Rủi ro mạng, sai lệch mô hình, tập trung nhà cung cấp và phản ứng đồng hướng của các hệ thống có thể khuếch đại tổn thất.

Do đó, tác động của fintech không mặc nhiên tích cực hoặc tiêu cực. Giá trị của nó phụ thuộc vào việc tốc độ đổi mới có đi cùng quản trị dữ liệu, an ninh mạng, bảo vệ người dùng, kiểm soát mô hình và giám sát hệ thống hay không. Fintech chỉ làm thị trường tài chính tốt hơn khi công nghệ giúp tăng hiệu quả mà không làm suy yếu khả năng nhận diện, phân bổ và hấp thụ rủi ro.