Chính sách thuế tác động đến nền kinh tế như thế nào?

Vì vậy, không thể đánh giá chính sách thuế chỉ bằng câu hỏi “thuế cao hay thấp”. Một hệ thống thuế có thể tạo nhiều nguồn thu nhưng gây méo mó lớn cho hoạt động sản xuất. Ngược lại, một đợt giảm thuế có thể hỗ trợ tổng cầu trong ngắn hạn nhưng làm tăng thâm hụt ngân sách nếu không đi kèm nguồn bù đắp. Tác động thực tế phụ thuộc vào loại thuế, đối tượng chịu gánh nặng cuối cùng, thời điểm áp dụng, phản ứng hành vi và cách Chính phủ sử dụng số thu thuế.

Thuế tác động đến nền kinh tế qua những kênh nào?

Kênh truyền dẫn trực tiếp nhất là thu nhập khả dụng. Thuế thu nhập cá nhân, các khoản đóng góp bắt buộc hoặc thuế đánh vào hàng hóa làm giảm phần thu nhập mà hộ gia đình có thể sử dụng cho tiêu dùng và tiết kiệm. Khi thu nhập khả dụng giảm, nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ thường suy yếu, đặc biệt ở những hộ có ít tài sản dự phòng.

Kênh thứ hai là giá tương đối. Thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt hoặc thuế môi trường làm một số sản phẩm trở nên đắt hơn so với sản phẩm khác. Người tiêu dùng có thể giảm lượng mua, chuyển sang hàng thay thế hoặc thay đổi thời điểm tiêu dùng. Doanh nghiệp cũng có thể điều chỉnh sản lượng, công nghệ và cơ cấu đầu vào để phản ứng với mức giá mới.

Kênh thứ ba là lợi tức sau thuế. Thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế đối với cổ tức, lãi vốn hoặc tiền lãi có thể làm giảm phần lợi ích mà doanh nghiệp và nhà đầu tư nhận được từ một dự án. Khi lợi tức kỳ vọng sau thuế giảm xuống dưới chi phí vốn hoặc mức sinh lời của phương án thay thế, dự án có thể bị thu hẹp, trì hoãn hoặc chuyển sang địa điểm khác.

Kênh thứ tư là nguồn lực ngân sách. Thuế tài trợ cho cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, quản lý nhà nước và các dịch vụ công khác. Do đó, tác động kinh tế của thuế không chỉ nằm ở khoản tiền bị rút khỏi khu vực tư nhân mà còn ở giá trị được tạo ra khi nguồn thu được chi tiêu. OECD xác định huy động nguồn thu là mục tiêu đầu tiên của thuế, nhưng thiết kế thuế đồng thời phải cân nhắc tăng trưởng, công bằng và khả năng tuân thủ.

Chính sách thuế ảnh hưởng đến tiêu dùng như thế nào?

Thuế ảnh hưởng đến tiêu dùng trước hết bằng cách thay đổi sức mua. Khi thuế thu nhập cá nhân tăng, thu nhập sau thuế giảm và hộ gia đình phải điều chỉnh giữa tiêu dùng hiện tại, tiết kiệm và vay nợ. Quỹ Tiền tệ Quốc tế lưu ý rằng thuế thu nhập có thể làm giảm cả tiêu dùng hiện tại lẫn tiết kiệm do làm giảm thu nhập khả dụng của khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, mức phản ứng không giống nhau giữa các hộ. Hộ thu nhập thấp thường phải dành phần lớn thu nhập cho nhu cầu thiết yếu nên có xu hướng cắt giảm chi tiêu nhanh hơn khi thu nhập khả dụng giảm. Hộ thu nhập cao có nhiều tiết kiệm và tài sản hơn nên có thể hấp thụ một phần thay đổi thuế mà không cần điều chỉnh mạnh tiêu dùng trước mắt.

Thuế tiêu dùng như VAT tác động qua giá bán. Khi doanh nghiệp chuyển toàn bộ hoặc một phần thuế vào giá, người mua phải trả nhiều hơn cho cùng một lượng hàng hóa. Tổng tiêu dùng thực tế vì thế có thể giảm, hoặc cơ cấu chi tiêu chuyển từ hàng chịu thuế cao sang hàng được miễn thuế, chịu thuế thấp hay sản phẩm thay thế.

Tác động ngắn hạn còn phụ thuộc vào kỳ vọng. Nếu người dân biết thuế tiêu dùng sẽ tăng trong tương lai, họ có thể mua sắm sớm hơn, làm tiêu dùng tăng trước thời điểm áp dụng và giảm sau đó. Nếu việc giảm thuế chỉ mang tính tạm thời, hiệu ứng kích cầu có thể yếu hơn khi hộ gia đình lựa chọn tiết kiệm phần thu nhập tăng thêm.

Bằng chứng về hoàn thuế cũng cho thấy phản ứng tiêu dùng phụ thuộc vào hoàn cảnh của người nhận. Một nghiên cứu công bố trong hệ thống tài liệu của Ngân hàng Trung ương châu Âu về khoản thưởng thuế 80 euro tại Italy ghi nhận các hộ nhận hỗ trợ tăng chi tiêu hằng tháng cho thực phẩm và phương tiện đi lại. Điều này minh họa rằng giảm thuế hoặc hoàn thuế có thể kích thích cầu, nhưng quy mô tác động phụ thuộc vào xu hướng tiêu dùng cận biên của nhóm thụ hưởng.

Chính sách thuế ảnh hưởng đến đầu tư và hoạt động doanh nghiệp ra sao?

Doanh nghiệp ra quyết định đầu tư dựa trên dòng tiền và tỷ suất sinh lời sau thuế. Thuế thu nhập doanh nghiệp làm giảm phần lợi nhuận còn lại của dự án, trong khi quy định về khấu hao, chuyển lỗ, khấu trừ chi phí lãi vay và tín dụng thuế có thể thay đổi chi phí sử dụng vốn.

Nếu một dự án có lợi nhuận trước thuế nhưng lợi nhuận sau thuế không đủ bù rủi ro, doanh nghiệp có thể không triển khai. Vì vậy, mức thuế suất danh nghĩa chưa phản ánh đầy đủ tác động. Điều quan trọng hơn là thuế suất hiệu dụng, tức gánh nặng thực tế sau khi tính đến cơ sở thuế, ưu đãi, khấu hao và các quy định liên quan.

Nghiên cứu của OECD về thuế và tăng trưởng cho thấy thuế thu nhập doanh nghiệp thường gây bất lợi cho tăng trưởng nhiều hơn thuế thu nhập cá nhân, thuế tiêu dùng và thuế định kỳ đối với bất động sản. Kết quả này phản ánh việc thuế doanh nghiệp tác động trực tiếp đến tích lũy vốn, năng suất và lựa chọn địa điểm đầu tư. Tuy nhiên, đây là thứ hạng trung bình trong nghiên cứu quốc tế, không phải kết luận rằng mọi đợt giảm thuế doanh nghiệp đều tự động tạo tăng trưởng.

Chính sách thuế cũng có thể thúc đẩy đầu tư khi cho phép khấu hao nhanh, khấu trừ ngay chi phí đầu tư hoặc cấp tín dụng thuế cho nghiên cứu và phát triển. Những công cụ này làm tăng giá trị hiện tại của dòng tiền sau thuế và có thể khuyến khích doanh nghiệp mua máy móc, ứng dụng công nghệ hoặc thực hiện hoạt động đổi mới.

Dù vậy, ưu đãi thuế không phải lúc nào cũng tạo ra đầu tư mới. Một phần ưu đãi có thể dành cho dự án mà doanh nghiệp vốn đã thực hiện, làm giảm thu ngân sách nhưng tạo ít đầu tư bổ sung. Ưu đãi quá phức tạp còn làm tăng chi phí tuân thủ, tạo cơ hội chuyển lợi nhuận và ưu tiên doanh nghiệp có năng lực tư vấn thuế tốt hơn.

Tác động tới đầu tư vì thế phụ thuộc vào năm yếu tố chính: mức thuế hiệu dụng, độ ổn định của chính sách, khả năng sử dụng ưu đãi, chất lượng môi trường kinh doanh và triển vọng cầu. Thuế thấp khó bù đắp được rủi ro pháp lý cao, cơ sở hạ tầng yếu hoặc thị trường đầu ra kém.

Thuế tác động đến lao động, tiền lương và việc làm như thế nào?

Thuế thu nhập cá nhân và các khoản đóng góp trên tiền lương tạo ra khoảng cách giữa chi phí mà doanh nghiệp trả và thu nhập thực nhận của người lao động. Khoảng cách này thường được gọi là gánh nặng thuế đối với lao động.

Khi gánh nặng tăng, người lao động có thể giảm số giờ làm, không tham gia thị trường lao động hoặc chuyển sang khu vực phi chính thức nếu lợi ích sau thuế không đủ hấp dẫn. Doanh nghiệp cũng có thể hạn chế tuyển dụng khi tổng chi phí lao động tăng.

Tuy nhiên, mức phản ứng phụ thuộc vào từng nhóm. Người lao động chính trong hộ gia đình thường ít thay đổi quyết định làm việc hơn người lao động thứ hai, lao động bán thời gian hoặc người ở gần tuổi nghỉ hưu. Vì thế, cùng một thay đổi thuế có thể tạo tác động rất khác giữa các nhóm dân cư.

Gánh nặng cuối cùng cũng không nhất thiết nằm hoàn toàn ở người nộp thuế theo luật. Thuế đánh vào doanh nghiệp có thể được phân bổ dần qua mức lương thấp hơn, giá bán cao hơn hoặc lợi nhuận của chủ sở hữu thấp hơn. Phần nào chịu nhiều hơn phụ thuộc vào khả năng di chuyển của vốn, độ co giãn của cung lao động, mức độ cạnh tranh và thời gian điều chỉnh.

Chính sách thuế ảnh hưởng đến tiết kiệm và tích lũy vốn

Thuế đối với tiền lãi, cổ tức và lãi vốn làm giảm lợi tức sau thuế của tiết kiệm. Về lý thuyết, khi lợi tức giảm, tiêu dùng trong tương lai trở nên đắt hơn so với tiêu dùng hiện tại, khiến một số hộ giảm tiết kiệm. IMF xem đây là một trong những cơ chế quan trọng cần cân nhắc khi thiết kế thuế đối với vốn.

Tuy nhiên, tác động thực tế không hoàn toàn một chiều. Một người có mục tiêu tích lũy cố định có thể tiết kiệm nhiều hơn để bù cho lợi tức sau thuế thấp hơn. Ngược lại, người không có mục tiêu cụ thể có thể giảm tiết kiệm vì phần thưởng cho việc trì hoãn tiêu dùng đã giảm.

Cách đánh thuế giữa các loại tài sản còn ảnh hưởng đến nơi dòng tiền được phân bổ. Nếu bất động sản, tiền gửi, cổ phiếu và trái phiếu chịu mức thuế hiệu dụng rất khác nhau, vốn có thể chảy vào tài sản được ưu đãi thay vì lĩnh vực có năng suất cao nhất. Do đó, tính trung lập của hệ thống thuế có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả phân bổ vốn.

Chính sách thuế thay đổi phân phối thu nhập như thế nào?

Thuế trực thu lũy tiến có thể làm giảm chênh lệch thu nhập khả dụng bằng cách áp dụng mức thuế bình quân cao hơn đối với người có khả năng chi trả lớn hơn. Ngân hàng Thế giới coi thuế lũy tiến, đặc biệt là thuế thu nhập trực tiếp, là một kênh quan trọng để giảm bất bình đẳng trong ngắn hạn.

Ngược lại, thuế tiêu dùng có thể mang tính lũy thoái nếu được đánh giá theo tỷ trọng thu nhập trong một năm. Hộ thu nhập thấp thường sử dụng phần lớn thu nhập cho tiêu dùng nên số thuế gián thu họ trả có thể chiếm tỷ lệ lớn hơn trong thu nhập. Tuy nhiên, kết quả phân phối còn phụ thuộc vào mặt hàng chịu thuế, miễn giảm, mức tiêu dùng trong toàn bộ vòng đời và cách sử dụng nguồn thu.

Không nên đánh giá tính công bằng của một sắc thuế tách rời khỏi toàn bộ hệ thống ngân sách. IMF nhấn mạnh rằng tác động tái phân phối phụ thuộc cả quy mô lẫn thành phần của thuế và chi tiêu, bao gồm sự cân đối giữa thuế trực thu, thuế gián thu, trợ cấp phổ quát và hỗ trợ có mục tiêu.

Ví dụ, một hệ thống VAT có thể tạo gánh nặng tương đối cao cho hộ nghèo nếu chỉ xét khoản thuế đã trả. Nhưng nếu nguồn thu được dùng cho chuyển tiền, y tế hoặc giáo dục tập trung vào nhóm thu nhập thấp, tác động tổng thể có thể tiến bộ hơn. Một nghiên cứu của IMF năm 2024 cũng đề xuất mô hình VAT có cơ sở rộng kết hợp hoàn thuế tức thời cho hộ thu nhập thấp nhằm giảm tính lũy thoái mà không phải mở rộng quá nhiều diện miễn thuế.

Thuế có thể thúc đẩy hay làm chậm tăng trưởng kinh tế?

Thuế có thể làm chậm tăng trưởng khi làm giảm động lực làm việc, đầu tư, tiết kiệm, đổi mới hoặc khiến nguồn lực chuyển sang hoạt động né tránh thuế. Mức thuế quá cao trên một cơ sở thuế dễ di chuyển còn có thể thúc đẩy chuyển lợi nhuận, chuyển địa điểm đầu tư hoặc mở rộng khu vực phi chính thức.

Nhưng thuế cũng có thể hỗ trợ tăng trưởng nếu nguồn thu tài trợ cho hàng hóa công có năng suất cao. Hạ tầng giao thông làm giảm chi phí logistics; giáo dục và y tế cải thiện vốn nhân lực; hệ thống tư pháp và quản lý hiệu quả làm giảm rủi ro giao dịch. Vì vậy, đánh giá đúng phải so sánh chi phí kinh tế của việc huy động một đồng thuế với lợi ích từ cách sử dụng đồng thuế đó.

Cơ cấu thuế cũng quan trọng không kém tổng số thuế. Nghiên cứu liên quốc gia của IMF cho thấy việc tăng tỷ trọng thuế thu nhập trong khi giảm thuế tiêu dùng và thuế tài sản có liên hệ với tăng trưởng dài hạn chậm hơn. OECD cũng cho rằng cải cách trung lập về thu ngân sách theo hướng dịch chuyển một phần gánh nặng từ thu nhập sang tiêu dùng và thuế định kỳ đối với bất động sản có thể hỗ trợ tăng trưởng, dù tác động phân phối cần được xử lý bằng các công cụ bổ trợ.

Điều này không có nghĩa thuế tiêu dùng luôn tốt hơn hoặc thuế thu nhập luôn xấu hơn. Thuế tiêu dùng có thể làm giảm sức mua và tăng gánh nặng tương đối với hộ nghèo. Thuế tài sản đòi hỏi hệ thống định giá và quản lý tốt. Thuế thu nhập lại đóng vai trò quan trọng trong phân phối lại. Lựa chọn chính sách luôn chứa sự đánh đổi giữa hiệu quả, công bằng, nguồn thu và tính khả thi.

Tác động của tăng thuế và giảm thuế phụ thuộc vào bối cảnh

Trong giai đoạn tổng cầu yếu, giảm thuế cho nhóm có xu hướng chi tiêu cao có thể tạo tác động kích cầu tương đối nhanh. Tuy nhiên, giảm thuế cho nhóm thu nhập cao có thể chuyển phần lớn lợi ích thành tiết kiệm, nhất là khi người nhận cho rằng chính sách chỉ tạm thời hoặc lo ngại về triển vọng kinh tế.

Trong giai đoạn nền kinh tế hoạt động gần hết công suất, giảm thuế trên diện rộng có thể làm cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng, từ đó gây áp lực lên giá cả, nhập khẩu hoặc lãi suất. Ngược lại, tăng một số loại thuế có thể hỗ trợ kiềm chế cầu nhưng cũng làm suy yếu sản lượng nếu điều chỉnh quá mạnh.

Tác động còn phụ thuộc vào cách tài trợ. Một đợt giảm thuế được bù bằng giảm chi tiêu công sẽ khác với giảm thuế được tài trợ bằng vay nợ. Tăng thuế dùng để trả nợ sẽ khác với tăng thuế dùng cho hạ tầng hoặc chuyển giao xã hội. Do đó, phân tích chỉ riêng thay đổi thuế suất mà bỏ qua ngân sách tổng thể có thể dẫn đến kết luận sai.

Thế nào là một chính sách thuế hỗ trợ nền kinh tế?

Một chính sách thuế có chất lượng không nhất thiết là chính sách có thuế suất thấp nhất. Nó cần huy động đủ nguồn thu với chi phí kinh tế và chi phí tuân thủ hợp lý, đồng thời phân bổ gánh nặng theo mục tiêu công bằng đã lựa chọn.

Thứ nhất, cơ sở thuế nên đủ rộng để hạn chế việc phải áp dụng thuế suất quá cao. OECD lưu ý rằng các ưu đãi thuế có mục tiêu làm thu hẹp cơ sở thuế và buộc những phần còn lại của nền kinh tế phải chịu mức thuế cao hơn để bù nguồn thu.

Thứ hai, chính sách cần ổn định và dự đoán được. Doanh nghiệp đánh giá dự án đầu tư trong nhiều năm nên thay đổi thuế đột ngột có thể làm tăng rủi ro, ngay cả khi thuế suất hiện tại không quá cao.

Thứ ba, ưu đãi phải gắn với mục tiêu có thể đo lường. Cần phân biệt đầu tư thực sự phát sinh nhờ ưu đãi với đầu tư vốn đã được lên kế hoạch. Những ưu đãi không tạo hành vi bổ sung chỉ làm giảm nguồn thu và tạo bất bình đẳng giữa người nộp thuế.

Thứ tư, chính sách cần xem xét gánh nặng cuối cùng thay vì chỉ nhìn người có nghĩa vụ kê khai. Một sắc thuế mang tên “thuế doanh nghiệp” vẫn có thể ảnh hưởng đến người lao động, người tiêu dùng và cổ đông.

Thứ năm, đánh giá phân phối phải bao gồm cả thuế lẫn chi tiêu. Một sắc thuế tạo nguồn thu hiệu quả nhưng gây gánh nặng cho hộ thu nhập thấp cần được kết hợp với chuyển giao hoặc tín dụng thuế phù hợp, thay vì mặc nhiên cho rằng miễn giảm rộng rãi luôn là giải pháp tốt nhất.

Chính sách thuế tác động đến nền kinh tế bằng cách thay đổi thu nhập khả dụng, giá hàng hóa, lợi tức sau thuế, chi phí lao động và cách phân bổ vốn. Qua các kênh này, thuế ảnh hưởng trực tiếp đến tiêu dùng, tiết kiệm, đầu tư, việc làm, tăng trưởng và phân phối thu nhập.

Tuy nhiên, không có một sắc thuế nào luôn tốt hoặc luôn xấu trong mọi hoàn cảnh. Kết quả phụ thuộc vào cấu trúc thuế, cơ sở thuế, mức độ phản ứng của người nộp thuế, năng lực quản lý, chu kỳ kinh tế và cách sử dụng nguồn thu. Chính sách hiệu quả phải cân bằng bốn mục tiêu: huy động đủ ngân sách, hạn chế méo mó kinh tế, bảo đảm công bằng và duy trì tính đơn giản, ổn định của hệ thống.