Phân biệt kinh doanh bền vững và ESG theo phạm vi áp dụng

Có thể hiểu ngắn gọn: kinh doanh bền vững mô tả doanh nghiệp muốn trở thành gì và vận hành theo logic nào; ESG giúp doanh nghiệp và các bên liên quan đánh giá một phần quan trọng của quá trình đó bằng tiêu chí, dữ liệu và cơ chế quản trị cụ thể.

Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng trong thực tế. Một doanh nghiệp có thể công bố nhiều chỉ số ESG nhưng sản phẩm cốt lõi vẫn tạo ra tác động dài hạn không bền vững. Ngược lại, một doanh nghiệp nhỏ có mô hình tuần hoàn, sử dụng tài nguyên hiệu quả và tạo sinh kế ổn định có thể đang kinh doanh khá bền vững dù chưa xây dựng báo cáo ESG hoàn chỉnh.

Kinh doanh bền vững là định hướng bao trùm toàn bộ mô hình doanh nghiệp

Kinh doanh bền vững không chỉ là giảm phát thải, làm hoạt động cộng đồng hay công bố báo cáo trách nhiệm. Khái niệm này liên quan đến toàn bộ cách doanh nghiệp tạo, cung cấp và duy trì giá trị.

Phạm vi của kinh doanh bền vững có thể bao gồm:

·         Giá trị mà sản phẩm hoặc dịch vụ tạo ra cho khách hàng và xã hội

·         Nguồn nguyên liệu, năng lượng và lao động được sử dụng

·         Cách doanh nghiệp thiết kế chuỗi cung ứng và quan hệ với đối tác

·         Khả năng duy trì lợi nhuận và sức chống chịu trong dài hạn

·         Tác động của hoạt động kinh doanh đối với môi trường và cộng đồng

·         Cách doanh nghiệp phân bổ lợi ích, chi phí và rủi ro giữa các bên liên quan

Điểm cốt lõi nằm ở logic kinh doanh. Doanh nghiệp không chỉ tìm cách giảm tác động tiêu cực sau khi chúng đã phát sinh mà còn xem xét liệu sản phẩm, quy trình và nguồn doanh thu hiện tại có thể tiếp tục tồn tại trong điều kiện tài nguyên hạn chế, yêu cầu xã hội thay đổi và rủi ro dài hạn gia tăng hay không.

Chẳng hạn, một nhà sản xuất có thể giảm lượng điện tại văn phòng và đạt kết quả tốt ở một số chỉ số môi trường. Tuy nhiên, nếu sản phẩm được thiết kế để nhanh hỏng, khó sửa chữa và không thể thu hồi vật liệu, mô hình kinh doanh vẫn phụ thuộc vào việc khai thác và thải bỏ tài nguyên liên tục. Các cải tiến vận hành khi đó chưa xử lý được vấn đề bền vững ở cấp độ mô hình.

Vì vậy, câu hỏi trung tâm của kinh doanh bền vững thường là: Doanh nghiệp có thể tiếp tục tạo giá trị kinh tế trong dài hạn trong khi bảo vệ hoặc phục hồi những điều kiện xã hội và môi trường mà chính hoạt động kinh doanh phụ thuộc vào hay không?

ESG là khung quản trị và đo lường các vấn đề môi trường, xã hội, quản trị

ESG là viết tắt của Environmental, Social and Governance, tương ứng với ba nhóm vấn đề:

·         Môi trường: Phát thải khí nhà kính, năng lượng, nước, chất thải, ô nhiễm, đa dạng sinh học và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu

·         Xã hội: Điều kiện lao động, an toàn, quyền con người, đa dạng, quan hệ cộng đồng, trách nhiệm với khách hàng và tác động trong chuỗi cung ứng

·         Quản trị: Cơ cấu hội đồng quản trị, đạo đức kinh doanh, kiểm soát nội bộ, chống tham nhũng, quản trị rủi ro, quyền cổ đông và trách nhiệm giải trình

ESG biến các vấn đề bền vững thành những nội dung có thể được phân công trách nhiệm, kiểm soát, theo dõi và báo cáo. Trong doanh nghiệp, ESG có thể được sử dụng để:

·         Xác định những vấn đề trọng yếu

·         Thiết lập chính sách và trách nhiệm quản trị

·         Đặt mục tiêu và chỉ số hiệu suất

·         Thu thập dữ liệu theo kỳ

·         Đánh giá rủi ro và cơ hội

·         Cung cấp thông tin cho nhà đầu tư hoặc các bên liên quan

·         So sánh kết quả giữa các giai đoạn hoặc giữa các doanh nghiệp

Tuy nhiên, không tồn tại một bộ chỉ số ESG duy nhất phù hợp cho mọi tổ chức. Nội dung cần đo phụ thuộc vào ngành, địa bàn hoạt động, mô hình kinh doanh, nhóm bên liên quan và mục đích báo cáo.

Các hệ thống như chuẩn công bố của IFRS Sustainability tập trung mạnh vào thông tin về rủi ro và cơ hội liên quan đến tính bền vững có thể ảnh hưởng đến triển vọng tài chính của doanh nghiệp. Trong khi đó, GRI chú trọng hơn đến tác động của tổ chức đối với nền kinh tế, môi trường và con người. Sự khác nhau này cho thấy ESG không phải một danh sách kiểm tra cố định mà là một không gian quản trị và báo cáo có nhiều cách tiếp cận.

Khác biệt lớn nhất nằm ở phạm vi áp dụng

Kinh doanh bền vững có phạm vi rộng hơn ESG vì nó đặt câu hỏi về toàn bộ mô hình tạo giá trị. ESG chủ yếu tổ chức các vấn đề liên quan thành ba nhóm để doanh nghiệp quản trị và đo lường.

Sự phân biệt có thể được nhìn rõ ở ba cấp độ.

Ở cấp chiến lược, kinh doanh bền vững tác động đến việc doanh nghiệp lựa chọn thị trường, sản phẩm, công nghệ và nguồn doanh thu. ESG hỗ trợ bằng cách đưa các rủi ro môi trường, xã hội và quản trị vào quá trình ra quyết định.

Ở cấp vận hành, kinh doanh bền vững định hướng cách thiết kế chuỗi giá trị nhằm sử dụng tài nguyên hiệu quả và tạo quan hệ ổn định với người lao động, nhà cung cấp, khách hàng. ESG cung cấp các chính sách, chỉ số và cơ chế kiểm soát để theo dõi kết quả.

Ở cấp báo cáo, ESG thường hiện diện rõ hơn vì có thể được biểu đạt bằng dữ liệu, mục tiêu và thông tin công bố. Kinh doanh bền vững không dừng ở báo cáo; nó phải được phản ánh trong cách doanh nghiệp thực sự kiếm doanh thu và phân bổ nguồn lực.

Mục tiêu của kinh doanh bền vững rộng hơn mục tiêu quản trị ESG

Mục tiêu của kinh doanh bền vững là tạo ra giá trị kinh tế có khả năng duy trì lâu dài trong mối quan hệ cân bằng với con người, xã hội và hệ sinh thái. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp xem xét đồng thời ba vấn đề:

1.    Hoạt động kinh doanh có tạo ra lợi ích kinh tế đủ để tồn tại không

2.    Giá trị đó có phụ thuộc vào việc chuyển chi phí sang người lao động, cộng đồng hoặc môi trường không

3.    Mô hình hiện tại có còn khả thi khi điều kiện tài nguyên, khí hậu, pháp lý và kỳ vọng thị trường thay đổi không

ESG có mục tiêu cụ thể và mang tính công cụ hơn. Nó giúp doanh nghiệp nhận diện những yếu tố có thể tạo tác động, rủi ro hoặc cơ hội; xác lập trách nhiệm quản trị; theo dõi hiệu suất; và cung cấp thông tin có cấu trúc cho người ra quyết định.

Do đó, doanh nghiệp có thể sử dụng ESG để phục vụ kinh doanh bền vững, nhưng ESG cũng có thể được triển khai với phạm vi hẹp hơn. Ví dụ, một công ty có thể xây dựng hệ thống ESG chủ yếu để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư, khách hàng lớn hoặc chuỗi cung ứng. Hệ thống này tạo ra giá trị quản trị nhưng chưa chắc đã dẫn đến việc thiết kế lại sản phẩm hoặc thay đổi mô hình doanh thu.

Sự khác biệt về mục tiêu dẫn đến một hệ quả quan trọng: ESG có thể được xem là thành công về mặt quản trị hoặc công bố trong khi doanh nghiệp vẫn chưa giải quyết được tính bền vững của hoạt động cốt lõi.

Công cụ triển khai của hai cách tiếp cận không giống nhau

Kinh doanh bền vững thường sử dụng các công cụ tác động trực tiếp đến chiến lược và mô hình kinh doanh, chẳng hạn:

·         Thiết kế sản phẩm theo vòng đời

·         Kinh tế tuần hoàn

·         Đổi mới vật liệu và công nghệ

·         Mô hình dịch vụ thay cho sở hữu sản phẩm

·         Thu hồi, sửa chữa, tái sử dụng và tái chế

·         Thiết kế chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu

·         Đầu tư vào năng lực lao động và quan hệ dài hạn với cộng đồng

·         Định giá có tính đến chi phí và tác động trong toàn vòng đời

Các công cụ ESG thiên về quản trị, kiểm soát và thông tin hơn:

·         Phân tích tính trọng yếu

·         Chính sách ESG

·         Ma trận rủi ro

·         Phân công trách nhiệm cho hội đồng quản trị và ban điều hành

·         Bộ quy tắc ứng xử dành cho nhà cung cấp

·         Chỉ tiêu và mục tiêu E, S, G

·         Hệ thống thu thập và kiểm soát dữ liệu

·         Báo cáo hoặc công bố thông tin

·         Rà soát, bảo đảm hoặc kiểm toán dữ liệu

Hai nhóm công cụ này bổ trợ cho nhau. Đổi mới mô hình kinh doanh mà không có hệ thống ESG có thể khiến doanh nghiệp khó kiểm chứng kết quả, khó giám sát rủi ro và khó giải trình. Ngược lại, hệ thống ESG không gắn với chiến lược có thể tạo ra nhiều dữ liệu nhưng ít thay đổi thực chất.

ESG đo chỉ số; kinh doanh bền vững đánh giá cả khả năng tạo giá trị dài hạn

Đo lường ESG thường bắt đầu từ các chỉ số riêng biệt. Tùy ngành và vấn đề trọng yếu, doanh nghiệp có thể theo dõi:

·         Lượng phát thải khí nhà kính

·         Cường độ năng lượng hoặc phát thải trên một đơn vị sản phẩm

·         Tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo

·         Lượng nước khai thác và tiêu thụ

·         Tỷ lệ chất thải được thu hồi

·         Tần suất tai nạn lao động

·         Tỷ lệ nghỉ việc

·         Chênh lệch thu nhập

·         Tỷ lệ thành viên hội đồng quản trị độc lập

·         Số vụ vi phạm đạo đức hoặc tham nhũng đã được xác nhận

Những chỉ số này giúp doanh nghiệp biết kết quả đang cải thiện hay suy giảm. Tuy nhiên, chỉ số đơn lẻ không tự động chứng minh hoạt động kinh doanh đã bền vững.

Ví dụ, tổng phát thải có thể giảm vì sản lượng giảm, không phải vì công nghệ hiệu quả hơn. Tỷ lệ chất thải được tái chế có thể tăng trong khi tổng lượng vật liệu sử dụng vẫn tăng nhanh. Tỷ lệ nữ trong ban lãnh đạo có thể cải thiện nhưng điều kiện lao động trong chuỗi cung ứng vẫn chưa được kiểm soát.

Đánh giá kinh doanh bền vững cần thêm một tầng phân tích: các kết quả ESG có gắn với sức khỏe dài hạn của mô hình kinh doanh hay không. Doanh nghiệp cần xem xét mối quan hệ giữa chỉ số phi tài chính và các yếu tố như:

·         Khả năng duy trì nguồn nguyên liệu

·         Năng lực đổi mới

·         Chi phí vòng đời

·         Chất lượng doanh thu

·         Mức độ phụ thuộc vào tài nguyên khan hiếm

·         Khả năng giữ người lao động và nhà cung cấp

·         Khả năng thích ứng với thay đổi thị trường

·         Nguy cơ tài sản, công nghệ hoặc sản phẩm mất giá trị

Vì vậy, ESG thường trả lời tốt câu hỏi “điều gì đang được đo và quản lý?”, còn kinh doanh bền vững phải trả lời thêm “những thay đổi đó có làm cho mô hình tạo giá trị trở nên bền vững hơn không?”

Đối tượng sử dụng ESG và kinh doanh bền vững cũng khác nhau

Kinh doanh bền vững trước hết là trách nhiệm của những người quyết định hướng đi của doanh nghiệp: chủ sở hữu, hội đồng quản trị, ban điều hành, lãnh đạo chiến lược, phát triển sản phẩm, đầu tư và vận hành. Lý do là tính bền vững không thể được tạo ra chỉ bởi một bộ phận báo cáo; nó phụ thuộc vào các quyết định về vốn, công nghệ, sản phẩm và thị trường.

ESG có nhóm người sử dụng rộng hơn. Dữ liệu ESG có thể phục vụ:

·         Hội đồng quản trị trong giám sát rủi ro

·         Ban điều hành trong phân bổ nguồn lực

·         Nhà đầu tư và tổ chức tín dụng trong đánh giá doanh nghiệp

·         Khách hàng trong lựa chọn nhà cung cấp

·         Người lao động trong đánh giá môi trường làm việc

·         Cơ quan quản lý trong giám sát việc tuân thủ

·         Cộng đồng trong xem xét tác động của doanh nghiệp

Khác biệt về người sử dụng cũng ảnh hưởng đến nội dung đo lường. Nhà đầu tư có thể tập trung vào những vấn đề bền vững có khả năng ảnh hưởng đến dòng tiền, khả năng tiếp cận vốn hoặc giá trị doanh nghiệp. Cộng đồng và người lao động lại quan tâm đến tác động mà doanh nghiệp gây ra đối với sức khỏe, sinh kế, quyền lợi và môi trường sống.

Do đó, khi nói doanh nghiệp “làm ESG”, cần hỏi thêm: hệ thống đó phục vụ quyết định nào, dành cho ai và sử dụng cách xác định trọng yếu nào. Không làm rõ ba yếu tố này dễ dẫn đến việc so sánh những báo cáo được xây dựng cho các mục đích khác nhau.

ESG là một phần của kinh doanh bền vững, nhưng không phải toàn bộ

Mối quan hệ hợp lý nhất là xem ESG như một cấu phần hỗ trợ kinh doanh bền vững.

Kinh doanh bền vững xác lập định hướng, chẳng hạn giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh, xây dựng chuỗi cung ứng có khả năng phục hồi hoặc tạo sản phẩm đáp ứng nhu cầu xã hội với chi phí vòng đời thấp hơn. ESG chuyển định hướng đó thành trách nhiệm, chỉ tiêu, dữ liệu và cơ chế giám sát.

Quá trình này có thể diễn ra theo chuỗi:

Định hướng bền vững → Xác định tác động, rủi ro và cơ hội ESG → Thay đổi chiến lược hoặc vận hành → Đo lường kết quả → Công bố và điều chỉnh

Nếu thiếu định hướng bền vững, ESG dễ trở thành hoạt động tuân thủ hoặc truyền thông tách rời chiến lược. Nếu thiếu ESG, mục tiêu bền vững dễ dừng ở tuyên bố vì không có người chịu trách nhiệm, chỉ số theo dõi hoặc cơ chế kiểm chứng.

Tuy nhiên, cũng không nên kết luận rằng mọi yếu tố ESG đều chứng minh mức độ bền vững như nhau. Một chính sách được ban hành chỉ cho thấy doanh nghiệp đã thiết lập nguyên tắc. Một mục tiêu cho thấy doanh nghiệp xác định hướng đi. Dữ liệu kết quả mới thể hiện mức tiến bộ, còn thay đổi trong mô hình kinh doanh mới cho thấy doanh nghiệp đang xử lý nguyên nhân gốc.

Vì sao có báo cáo ESG chưa chắc đã là kinh doanh bền vững

Báo cáo ESG là bằng chứng về năng lực công bố thông tin, nhưng không tự động là bằng chứng đầy đủ về tính bền vững. Khoảng cách có thể xuất hiện ở bốn điểm.

Chỉ đo phần dễ đo

Doanh nghiệp có thể công bố dữ liệu tại văn phòng hoặc nhà máy thuộc quyền kiểm soát trực tiếp nhưng bỏ qua tác động lớn hơn trong chuỗi cung ứng, quá trình sử dụng sản phẩm hoặc giai đoạn cuối vòng đời.

Cải thiện tương đối nhưng tác động tuyệt đối vẫn tăng

Cường độ phát thải trên một đơn vị sản phẩm có thể giảm, trong khi tổng sản lượng tăng nhanh khiến tổng phát thải tiếp tục tăng. Chỉ số hiệu quả khi đó phản ánh tiến bộ kỹ thuật nhưng chưa chứng minh áp lực môi trường đã giảm.

Quản trị rủi ro mà chưa thay đổi sản phẩm cốt lõi

Doanh nghiệp có thể quản lý tốt tuân thủ, an toàn và dữ liệu nhưng vẫn phụ thuộc vào sản phẩm khó duy trì trong điều kiện thị trường hoặc tài nguyên tương lai.

Công bố cam kết nhưng thiếu cơ chế thực thi

Một mục tiêu chỉ có giá trị quản trị khi được gắn với lộ trình, ngân sách, trách nhiệm, chỉ số trung gian và quy trình xử lý khi kết quả lệch kế hoạch.

Vì vậy, đánh giá thực chất cần đi theo chuỗi bằng chứng: chính sách → mục tiêu → nguồn lực → hành động → kết quả → thay đổi đối với mô hình tạo giá trị. Càng tiến về cuối chuỗi, bằng chứng càng cho thấy rõ doanh nghiệp có chuyển đổi thực chất hay không.

Cách doanh nghiệp kết hợp kinh doanh bền vững và ESG

Doanh nghiệp không cần lựa chọn giữa hai cách tiếp cận. Cách hiệu quả hơn là dùng kinh doanh bền vững để xác định phương hướng và dùng ESG để quản trị việc thực hiện.

Trước hết, doanh nghiệp cần xác định hoạt động nào đang tạo doanh thu, hoạt động đó phụ thuộc vào nguồn lực nào và tạo tác động đáng kể ở đâu. Phân tích phải bao phủ sản phẩm, chuỗi giá trị và các bên liên quan, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi pháp nhân báo cáo.

Tiếp theo, doanh nghiệp xác định những vấn đề có thể ảnh hưởng đến khả năng tạo giá trị và những tác động đáng kể do doanh nghiệp gây ra. Từ đó, ban lãnh đạo lựa chọn ưu tiên chiến lược thay vì xây dựng một danh sách ESG quá rộng nhưng không gắn với quyết định.

Mỗi ưu tiên cần được chuyển thành:

·         Mục tiêu dài hạn

·         Mốc trung gian

·         Chỉ số kết quả và chỉ số dẫn dắt

·         Người chịu trách nhiệm

·         Nguồn lực thực hiện

·         Cơ chế kiểm soát dữ liệu

·         Quy trình đánh giá và điều chỉnh

Chỉ số kết quả cho biết doanh nghiệp đã đạt được gì, chẳng hạn tổng phát thải hoặc tỷ lệ tai nạn. Chỉ số dẫn dắt theo dõi những hành động có khả năng tạo ra kết quả, chẳng hạn tỷ lệ thiết bị đã được chuyển đổi, tỷ lệ nhà cung cấp được đánh giá hoặc tỷ lệ ngân sách đầu tư dành cho công nghệ mục tiêu. Kết hợp hai nhóm chỉ số giúp doanh nghiệp tránh tình trạng chỉ nhìn thấy kết quả sau khi vấn đề đã xảy ra.

Cuối cùng, dữ liệu ESG phải quay trở lại quá trình ra quyết định. Khi chỉ số không đạt mục tiêu, doanh nghiệp cần xem xét lại thiết kế sản phẩm, công nghệ, nhà cung cấp, vốn đầu tư hoặc giả định chiến lược. Nếu dữ liệu chỉ được dùng để hoàn thành báo cáo, ESG chưa trở thành công cụ của kinh doanh bền vững.

Những ngộ nhận thường gặp khi phân biệt hai khái niệm

Ngộ nhận phổ biến nhất là cho rằng ESG chỉ liên quan đến môi trường. Trên thực tế, môi trường chỉ là một trong ba trụ cột; điều kiện lao động, quyền con người, đạo đức kinh doanh và cơ chế giám sát đều có thể quyết định chất lượng ESG.

Ngộ nhận thứ hai là xem điểm ESG cao như bằng chứng tuyệt đối về tính bền vững. Điểm số phụ thuộc vào phương pháp, dữ liệu, trọng số và đối tượng sử dụng. Hai hệ thống đánh giá có thể đưa ra kết quả khác nhau vì chúng đo những vấn đề khác nhau hoặc sử dụng cách xác định trọng yếu khác nhau.

Ngộ nhận thứ ba là coi hoạt động trách nhiệm xã hội riêng lẻ đồng nghĩa với kinh doanh bền vững. Hoạt động cộng đồng có thể tạo tác động tích cực, nhưng không bù trừ cho những vấn đề nghiêm trọng trong sản phẩm, chuỗi cung ứng hoặc phương thức tạo doanh thu.

Ngộ nhận cuối cùng là cho rằng ESG chỉ là báo cáo. Báo cáo là đầu ra của một hệ thống gồm quản trị, mục tiêu, dữ liệu, kiểm soát và hành động. Một báo cáo trình bày tốt nhưng thiếu cơ chế quản trị phía sau có giá trị hạn chế đối với việc thay đổi kết quả thực tế.

Kinh doanh bền vững và ESG khác nhau chủ yếu ở tầng áp dụng. Kinh doanh bền vững là định hướng bao trùm chiến lược, mô hình tạo giá trị, sản phẩm và chuỗi vận hành của doanh nghiệp. ESG là khung giúp nhận diện, quản trị, đo lường và công bố các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị có liên quan.

ESG có thể cung cấp kỷ luật quản trị và bằng chứng cho quá trình chuyển đổi bền vững, nhưng việc có chính sách, chỉ số hoặc báo cáo ESG chưa đủ để chứng minh doanh nghiệp đã bền vững. Kết luận đáng tin cậy chỉ xuất hiện khi dữ liệu ESG cho thấy những thay đổi thực chất trong cách doanh nghiệp phân bổ nguồn lực, thiết kế sản phẩm, quản lý chuỗi giá trị và duy trì năng lực tạo giá trị dài hạn.

Kinh doanh bền vững có bắt buộc phải lập báo cáo ESG không?

Không phải mọi doanh nghiệp đều có cùng nghĩa vụ hoặc nhu cầu báo cáo. Tuy nhiên, ngay cả khi chưa lập báo cáo chính thức, doanh nghiệp vẫn cần chỉ số và cơ chế quản trị phù hợp để biết chiến lược bền vững có tạo ra kết quả hay không.

Doanh nghiệp nhỏ nên bắt đầu từ kinh doanh bền vững hay ESG?

Doanh nghiệp nhỏ nên bắt đầu từ những vấn đề gắn trực tiếp với mô hình kinh doanh, nguồn lực thiết yếu và tác động đáng kể. Sau đó, doanh nghiệp chọn một số chỉ số ESG trọng yếu để quản lý. Cách này thực tế hơn việc xây dựng một bộ chỉ số lớn nhưng thiếu nguồn lực vận hành.

Điểm ESG cao có đồng nghĩa doanh nghiệp bền vững hơn không?

Không nhất thiết. Điểm số cần được đọc cùng phương pháp đánh giá, phạm vi dữ liệu, yếu tố trọng yếu và kết quả thực tế. Điểm cao trong một hệ thống có thể phản ánh năng lực quản trị hoặc công bố tốt nhưng chưa đánh giá đầy đủ tính bền vững của sản phẩm và mô hình doanh thu.

CSR, ESG và kinh doanh bền vững có giống nhau không?

Không. CSR thường nhấn mạnh trách nhiệm của doanh nghiệp đối với xã hội và các bên liên quan. ESG tổ chức các vấn đề môi trường, xã hội và quản trị thành hệ thống quản lý, đo lường hoặc công bố. Kinh doanh bền vững có phạm vi rộng hơn, vì tác động đến toàn bộ cách doanh nghiệp tạo giá trị trong dài hạn.