Cơ cấu lao động được phân loại theo những tiêu chí nào?

Mỗi cách phân loại phản ánh một khía cạnh khác nhau. Cơ cấu theo ngành cho biết lao động đang được phân bổ vào đâu; cơ cấu theo trình độ cho thấy chất lượng nhân lực; cơ cấu theo khu vực phản ánh sự khác biệt về không gian kinh tế; còn cơ cấu theo độ tuổi thể hiện khả năng bổ sung, duy trì và thay thế lực lượng lao động.

Cơ cấu lao động là gì?

Cơ cấu lao động là mối quan hệ về số lượng và tỷ trọng giữa các bộ phận lao động trong một phạm vi xác định, chẳng hạn một doanh nghiệp, địa phương, ngành kinh tế hoặc toàn bộ nền kinh tế.

Có thể biểu diễn tỷ trọng của một nhóm lao động bằng công thức:

Tỷ trọng nhóm lao động = Số lao động thuộc nhóm / Tổng số lao động × 100%

Ví dụ, một địa phương có 500.000 người đang làm việc, trong đó 150.000 người thuộc khu vực công nghiệp và xây dựng. Tỷ trọng lao động của khu vực này là 30%.

Khái niệm cơ cấu lao động không chỉ đề cập đến số người. Giá trị phân tích nằm ở sự phân bố tương đối giữa các nhóm và sự thay đổi của các tỷ trọng theo thời gian. Khi tỷ trọng lao động dịch vụ tăng còn tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm, cơ cấu lao động đang chuyển dịch, ngay cả khi tổng số người có việc làm không thay đổi đáng kể.

Cần phân biệt cơ cấu lao động với cơ cấu dân số. Cơ cấu dân số mô tả toàn bộ dân cư theo tuổi, giới tính hoặc địa bàn, trong khi cơ cấu lao động chỉ tập trung vào nhóm người thuộc phạm vi lao động được nghiên cứu, chẳng hạn lực lượng lao động hoặc người đang có việc làm.

Phạm vi thống kê cũng phải được xác định rõ. “Cơ cấu lực lượng lao động” có thể bao gồm cả người có việc làm và người thất nghiệp đang tìm việc, còn “cơ cấu lao động có việc làm” chỉ phản ánh những người được xác định là đang có việc làm trong kỳ tham chiếu. Theo hệ thống thống kê lao động quốc tế, dữ liệu lao động thường được phân tổ theo tuổi, giới tính, trình độ giáo dục và khu vực thành thị – nông thôn.

Phân loại cơ cấu lao động theo ngành kinh tế

Cơ cấu lao động theo ngành kinh tế cho biết lao động đang làm việc trong những hoạt động sản xuất, kinh doanh hoặc dịch vụ nào. Ở cấp độ khái quát, lao động thường được chia thành ba khu vực.

Khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản

Nhóm này bao gồm lao động tham gia trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, khai thác và nuôi trồng thủy sản cùng các hoạt động liên quan.

Tỷ trọng lao động nông nghiệp cao thường gắn với nền kinh tế sử dụng nhiều lao động phổ thông, sản xuất quy mô hộ và mức độ cơ giới hóa chưa đồng đều. Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào tỷ trọng lao động để đánh giá hiệu quả của ngành. Một khu vực nông nghiệp có ít lao động vẫn có thể tạo ra sản lượng lớn khi ứng dụng máy móc, công nghệ và phương thức tổ chức hiện đại.

Khu vực công nghiệp và xây dựng

Nhóm này gồm lao động trong khai khoáng, chế biến, chế tạo, sản xuất và phân phối năng lượng, cung cấp nước, xử lý chất thải và xây dựng.

Sự gia tăng tỷ trọng lao động công nghiệp thường phản ánh quá trình công nghiệp hóa hoặc sự phát triển của hoạt động sản xuất. Tuy nhiên, ý nghĩa của sự thay đổi còn phụ thuộc vào loại công việc được tạo ra. Lao động trong ngành công nghệ cao, cơ khí chính xác và lao động lắp ráp giản đơn đều thuộc khu vực công nghiệp nhưng yêu cầu kỹ năng, năng suất và giá trị tạo ra có thể rất khác nhau.

Khu vực dịch vụ

Khu vực dịch vụ bao gồm thương mại, vận tải, lưu trú, ăn uống, tài chính, ngân hàng, bảo hiểm, thông tin, truyền thông, giáo dục, y tế, hành chính và nhiều dịch vụ chuyên môn khác.

Khi thu nhập, mức độ đô thị hóa và nhu cầu tiêu dùng tăng, lao động thường dịch chuyển sang dịch vụ. Dù vậy, dịch vụ không đồng nhất với lao động trình độ cao. Nhóm này có thể bao gồm cả chuyên gia tài chính, kỹ sư công nghệ, giáo viên và những công việc giản đơn trong bán lẻ, giao hàng hoặc phục vụ ăn uống.

Vì vậy, cơ cấu theo ngành cần được phân tích cùng trình độ chuyên môn và vị thế việc làm. Chỉ nhìn vào tỷ trọng ba khu vực chưa đủ để kết luận chất lượng của quá trình chuyển dịch lao động.

Phân loại cơ cấu lao động theo trình độ

Cơ cấu lao động theo trình độ phản ánh nền tảng học vấn, kỹ năng nghề nghiệp và khả năng đáp ứng yêu cầu công việc của nguồn nhân lực.

Tùy mục đích nghiên cứu, có thể phân loại theo trình độ học vấn hoặc trình độ chuyên môn kỹ thuật.

Theo trình độ học vấn

Lao động có thể được chia thành các nhóm như chưa hoàn thành tiểu học, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông và giáo dục sau phổ thông.

Cách phân loại này phản ánh nền tảng giáo dục chung nhưng chưa cho biết người lao động có kỹ năng nghề cụ thể hay không. Một người hoàn thành trung học phổ thông có thể chưa được đào tạo nghề, trong khi người có bằng trung cấp hoặc chứng chỉ nghề đã được chuẩn bị cho một nhóm công việc nhất định.

Theo trình độ chuyên môn kỹ thuật

Một hệ thống phân nhóm thường gặp gồm:

·         Chưa qua đào tạo hoặc không có bằng, chứng chỉ

·         Sơ cấp nghề

·         Trung cấp

·         Cao đẳng

·         Đại học

·         Sau đại học

Cơ cấu này giúp đánh giá mức độ tích lũy vốn nhân lực và khả năng đáp ứng các công việc đòi hỏi chuyên môn. Thống kê việc làm theo trình độ giáo dục cũng được sử dụng để phân tích chất lượng nguồn nhân lực và sự phù hợp giữa đào tạo với việc làm.

Tuy nhiên, bằng cấp không phản ánh đầy đủ năng lực thực tế. Kỹ năng có thể hình thành qua đào tạo chính quy, đào tạo tại nơi làm việc, kinh nghiệm nghề nghiệp hoặc tự học. Vì vậy, khi đánh giá cơ cấu lao động của doanh nghiệp, nên kết hợp trình độ bằng cấp với nhóm nghề, bậc kỹ năng, kinh nghiệm và khả năng thực hiện công việc.

Một cơ cấu có tỷ lệ lao động trình độ cao lớn cũng chưa chắc đã hiệu quả nếu xảy ra tình trạng làm việc không đúng chuyên môn hoặc công việc không sử dụng hết kỹ năng. Ngược lại, lao động không có bằng cấp cao vẫn có thể đạt năng suất tốt trong những nghề dựa nhiều vào kinh nghiệm và kỹ năng thực hành.

Phân loại cơ cấu lao động theo khu vực

Cơ cấu lao động theo khu vực thể hiện sự phân bố nguồn nhân lực trong không gian. Hai cách phân loại thường được sử dụng là thành thị – nông thôn và phân chia theo vùng lãnh thổ.

Thành thị và nông thôn

Lao động thành thị thường tập trung nhiều hơn trong công nghiệp, xây dựng, thương mại và dịch vụ. Lao động nông thôn có xu hướng gắn nhiều hơn với nông nghiệp, kinh tế hộ, làng nghề hoặc các hoạt động phi chính thức.

Sự khác biệt này phát sinh từ mức độ tập trung doanh nghiệp, cơ sở hạ tầng, cơ hội đào tạo, khả năng tiếp cận việc làm và chi phí sinh hoạt. Tuy nhiên, nơi cư trú không phải lúc nào cũng trùng với nơi làm việc. Một người có thể sống ở nông thôn nhưng làm việc tại khu công nghiệp hoặc thường xuyên di chuyển đến đô thị.

Do đó, nghiên cứu cần xác định rõ đang phân loại theo nơi cư trú, nơi làm việc hay nơi đăng ký của đơn vị sử dụng lao động.

Theo vùng kinh tế hoặc đơn vị hành chính

Lao động cũng có thể được phân chia theo tỉnh, thành phố, vùng kinh tế hoặc khu vực địa lý. Cách phân loại này giúp nhận diện:

·         Nơi tập trung nguồn nhân lực

·         Chênh lệch về trình độ và cơ hội việc làm

·         Khả năng thu hút lao động của từng vùng

·         Dòng di cư lao động giữa các địa phương

Cơ cấu theo lãnh thổ đặc biệt hữu ích khi lập kế hoạch đào tạo, phát triển khu công nghiệp, xây dựng hạ tầng và phân bổ dịch vụ xã hội. Tuy nhiên, số liệu có thể thay đổi theo mùa vụ và dòng di cư, nên thời điểm khảo sát cần được ghi rõ.

Phân loại cơ cấu lao động theo độ tuổi

Cơ cấu lao động theo độ tuổi phản ánh mức độ trẻ hóa, ổn định hoặc già hóa của lực lượng lao động.

Các khoảng tuổi có thể thay đổi theo mục đích thống kê. Một cách phân nhóm tham khảo gồm:

·         Lao động trẻ từ 15 đến 24 tuổi

·         Lao động từ 25 đến 34 tuổi

·         Lao động từ 35 đến 44 tuổi

·         Lao động từ 45 đến 54 tuổi

·         Lao động từ 55 tuổi trở lên

Không nên mặc định rằng mọi người từ 15 tuổi trở lên đều thuộc lực lượng lao động. Một người chỉ được tính vào lực lượng lao động khi đáp ứng điều kiện thống kê về việc làm hoặc thất nghiệp trong kỳ tham chiếu.

Lao động trẻ thường có lợi thế về khả năng thích nghi, tiếp nhận công nghệ và thời gian phát triển nghề nghiệp, nhưng có thể thiếu kinh nghiệm. Nhóm trung niên thường tích lũy nhiều kỹ năng và kinh nghiệm hơn, trong khi nhóm lớn tuổi có thể sở hữu kiến thức chuyên sâu nhưng phải đối mặt với yêu cầu cập nhật công nghệ hoặc điều kiện sức khỏe.

Tỷ trọng người lớn tuổi tăng có thể đặt ra nhu cầu đào tạo lại, thiết kế công việc phù hợp và chuẩn bị lực lượng kế cận. Ngược lại, tỷ trọng lao động trẻ cao tạo ra nguồn bổ sung dồi dào nhưng đòi hỏi nền kinh tế phải tạo đủ việc làm và cơ hội phát triển kỹ năng.

Vì thế, không thể đánh giá một cơ cấu tuổi là tốt hay xấu một cách tuyệt đối. Cơ cấu phù hợp phụ thuộc vào đặc điểm ngành, công nghệ, điều kiện làm việc và chiến lược nhân lực.

Những tiêu chí phân loại cơ cấu lao động khác

Ngoài bốn tiêu chí chính, cơ cấu lao động còn có thể được phân tích theo giới tính, nghề nghiệp, vị thế việc làm, loại hình kinh tế và tính chính thức của việc làm.

Theo giới tính

Phân loại theo giới tính giúp xem xét mức độ tham gia lao động, phân bố nghề nghiệp và sự khác biệt về cơ hội việc làm giữa các nhóm. Để tránh kết luận đơn giản, cần đối chiếu thêm ngành nghề, thời gian làm việc, trình độ và vị trí công việc.

Theo nghề nghiệp

Cơ cấu nghề nghiệp phân chia lao động theo loại công việc thực hiện, chẳng hạn nhà quản lý, chuyên gia, kỹ thuật viên, nhân viên văn phòng, lao động dịch vụ, thợ thủ công, công nhân vận hành máy hoặc lao động giản đơn.

Khác với phân loại theo ngành, nghề nghiệp trả lời câu hỏi người lao động làm công việc gì, còn ngành kinh tế cho biết đơn vị hoặc hoạt động sản xuất mà người đó tham gia thuộc lĩnh vực nào. Một kế toán làm việc tại nhà máy vẫn thuộc nghề kế toán nhưng làm trong ngành sản xuất.

Theo vị thế việc làm

Người lao động có thể được phân thành:

·         Người làm công hưởng lương

·         Người sử dụng lao động

·         Lao động tự làm

·         Lao động gia đình

·         Thành viên hợp tác xã hoặc nhóm tương ứng theo hệ thống thống kê áp dụng

Cách phân loại này giúp nhận diện quan hệ của người lao động với công việc và đơn vị sản xuất, qua đó hỗ trợ phân tích mức độ ổn định, quyền lợi và rủi ro việc làm.

Theo thành phần kinh tế

Lao động có thể được phân chia giữa khu vực nhà nước, ngoài nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc các nhóm sở hữu khác.

Tiêu chí này cho thấy nguồn nhân lực đang được sử dụng bởi loại hình tổ chức nào, nhưng không thay thế được phân loại theo ngành. Hai doanh nghiệp cùng hoạt động trong ngành chế biến có thể thuộc hai thành phần kinh tế khác nhau.

Theo tính chính thức của việc làm

Cơ cấu lao động chính thức và phi chính thức phản ánh mức độ bảo đảm về hợp đồng, đăng ký lao động, bảo hiểm và các điều kiện thể chế liên quan. Tuy nhiên, việc xác định lao động phi chính thức phải tuân theo định nghĩa thống kê được áp dụng, không nên chỉ dựa vào cảm nhận rằng công việc “không ổn định”.

Cách phân tích và sử dụng cơ cấu lao động

Để phân tích cơ cấu lao động chính xác, trước hết phải xác định tổng thể nghiên cứu. Tổng thể có thể là lực lượng lao động, lao động có việc làm, người trong độ tuổi lao động hoặc nhân sự của một doanh nghiệp. Việc thay đổi mẫu số có thể làm tỷ trọng của từng nhóm thay đổi đáng kể.

Tiếp theo, cần chọn tiêu chí phù hợp với mục tiêu:

·         Phân tích chuyển dịch kinh tế nên ưu tiên cơ cấu theo ngành

·         Đánh giá chất lượng nhân lực nên kết hợp trình độ, nghề nghiệp và kỹ năng

·         Lập kế hoạch nhân sự kế cận nên phân tích độ tuổi cùng thâm niên

·         Xây dựng chính sách vùng nên xem xét khu vực cư trú, nơi làm việc và di cư

·         Đánh giá chất lượng việc làm nên bổ sung vị thế và tính chính thức của việc làm

Cần so sánh cơ cấu theo thời gian thay vì chỉ quan sát một thời điểm. Sự thay đổi tỷ trọng cho biết hướng chuyển dịch, nhưng phải được xem xét cùng thay đổi về số lượng tuyệt đối. Tỷ trọng của một nhóm có thể giảm không phải vì số người trong nhóm giảm, mà vì các nhóm khác tăng nhanh hơn.

Ngoài ra, không nên dùng một tiêu chí riêng lẻ để đưa ra kết luận tổng quát. Tỷ trọng lao động dịch vụ tăng chưa chắc đồng nghĩa chất lượng việc làm được cải thiện; tỷ lệ lao động có bằng cấp tăng cũng chưa chứng minh kỹ năng đang được sử dụng hiệu quả.

Một phân tích có giá trị thường kết hợp nhiều chiều, chẳng hạn ngành với trình độ, độ tuổi với nghề nghiệp hoặc khu vực với vị thế việc làm. Cách tiếp cận này giúp nhận diện không chỉ lao động nằm ở đâu mà còn cho thấy họ có năng lực gì, đang thực hiện loại công việc nào và đối mặt với những giới hạn nào.

Cơ cấu lao động thể hiện sự phân bố và tỷ trọng của các nhóm lao động trong một tổng thể. Bốn tiêu chí quan trọng nhất là ngành kinh tế, trình độ, khu vực và độ tuổi. Ngoài ra, có thể phân loại theo giới tính, nghề nghiệp, vị thế việc làm, thành phần kinh tế và tính chính thức của việc làm.

Không có một cơ cấu lao động tối ưu cho mọi tổ chức hoặc nền kinh tế. Ý nghĩa của cơ cấu chỉ được xác định khi gắn với mục tiêu phân tích, phạm vi thống kê, đặc điểm ngành và sự thay đổi theo thời gian. Vì vậy, cần xác định đúng tổng thể, sử dụng tiêu chí nhất quán và kết hợp nhiều chiều trước khi đưa ra kết luận.