Hiện đại hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế như thế nào?

Vì vậy, tác động quan trọng nhất của hiện đại hóa đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nằm ở ba hướng. Thứ nhất, công nghệ nâng năng suất và làm thay đổi lợi thế của từng ngành. Thứ hai, lao động được phân bổ lại giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, đồng thời chuyển từ công việc giản đơn sang công việc đòi hỏi kỹ năng cao hơn. Thứ ba, các ngành nghề, mô hình kinh doanh và chuỗi giá trị mới xuất hiện, khiến cơ cấu kinh tế thay đổi cả về tỷ trọng lẫn chất lượng.

Chuyển dịch cơ cấu chỉ thực sự tích cực khi sản xuất dịch chuyển về phía các hoạt động có năng suất, hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng cao hơn, chứ không đơn thuần là giảm tỷ trọng nông nghiệp hoặc tăng số lượng doanh nghiệp dịch vụ. ILO cũng diễn giải chuyển đổi cơ cấu theo hướng sản xuất tiến tới các hoạt động có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn, thường đi kèm với tỷ trọng lao động có kỹ năng cao ngày càng lớn.

Hiện đại hóa tạo động lực chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Cơ cấu kinh tế phản ánh cách nguồn lực như lao động, vốn, đất đai, công nghệ và năng lực quản lý được phân bổ giữa các ngành và hoạt động sản xuất. Khi trình độ hiện đại hóa thay đổi, hiệu quả sử dụng các nguồn lực này cũng thay đổi, tạo ra động lực tái phân bổ trên toàn nền kinh tế.

Một doanh nghiệp áp dụng máy móc tự động có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn với cùng lượng lao động. Một hộ nông nghiệp sử dụng giống mới, cơ giới hóa và hệ thống tưới chính xác có thể duy trì sản lượng với ít nhân công hơn. Số lao động được giải phóng có thể chuyển sang chế biến, xây dựng, vận tải, thương mại hoặc dịch vụ chuyên môn.

Ở chiều ngược lại, ngành nào không đổi mới công nghệ, quản trị hoặc chất lượng sản phẩm sẽ mất dần khả năng cạnh tranh. Vốn và lao động có xu hướng rời khỏi những hoạt động kém hiệu quả để đi vào lĩnh vực có nhu cầu thị trường, lợi nhuận và triển vọng tăng trưởng tốt hơn.

Cơ chế tổng quát có thể được khái quát như sau:

Hiện đại hóa → năng suất và nhu cầu thị trường thay đổi → vốn, lao động và doanh nghiệp được tái phân bổ → tỷ trọng và mối quan hệ giữa các ngành thay đổi.

Như vậy, hiện đại hóa vừa tạo ra ngành mới, vừa cải tổ ngành hiện hữu, đồng thời thu hẹp những hoạt động không còn phù hợp. Đây là nguyên nhân khiến chuyển dịch cơ cấu không diễn ra theo một chiều đơn giản mà là quá trình “sáng tạo và thay thế” liên tục.

Công nghệ làm thay đổi năng suất và vị thế của từng ngành

Công nghệ là kênh tác động trực tiếp nhất của hiện đại hóa. Máy móc, tự động hóa, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật và nền tảng số giúp doanh nghiệp giảm thời gian sản xuất, kiểm soát chất lượng tốt hơn, tiết kiệm nguyên liệu và phối hợp chuỗi cung ứng hiệu quả hơn.

Năng suất được hiểu là quan hệ giữa lượng sản phẩm tạo ra và lượng đầu vào được sử dụng. Khi sản lượng tăng nhanh hơn đầu vào, năng suất được cải thiện. Sự khác biệt về tốc độ tăng năng suất giữa các ngành sẽ làm thay đổi khả năng cạnh tranh, mức lợi nhuận và sức hút đầu tư của từng ngành.

Nông nghiệp chuyển từ sản xuất thô sang nông nghiệp giá trị cao

Trong nông nghiệp, hiện đại hóa thể hiện qua cơ giới hóa, tự động hóa, công nghệ sinh học, cảm biến môi trường, dự báo thời tiết và truy xuất nguồn gốc. Những công nghệ này giúp giảm phụ thuộc vào lao động thủ công, nâng độ ổn định của sản lượng và tạo điều kiện phát triển chế biến sâu.

Kết quả không nhất thiết là nông nghiệp suy giảm về sản lượng. Điều thường xảy ra là tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm, trong khi năng suất và giá trị tạo ra trên mỗi lao động tăng. Đồng thời, các hoạt động đóng gói, bảo quản, logistics lạnh, kiểm định chất lượng và phân phối phát triển xung quanh sản xuất nông nghiệp.

Vì vậy, cơ cấu nông nghiệp cũng thay đổi từ bên trong: từ sản xuất nguyên liệu sang chế biến, xây dựng thương hiệu và cung cấp sản phẩm có tiêu chuẩn cao hơn.

Công nghiệp chuyển từ gia công sang sản xuất có hàm lượng công nghệ cao

Trong công nghiệp, hiện đại hóa thúc đẩy thay thế dây chuyền lạc hậu bằng hệ thống sản xuất chính xác, kết nối và tự động. Doanh nghiệp không chỉ tăng sản lượng mà còn có thể thực hiện các công đoạn phức tạp hơn như thiết kế, nghiên cứu, thử nghiệm, phát triển phần mềm điều khiển và quản lý dữ liệu sản xuất.

Điều này tạo cơ hội dịch chuyển từ lắp ráp hoặc gia công đơn giản sang các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi giá trị. Tuy nhiên, sự chuyển dịch không diễn ra tự động. Một nền kinh tế có thể sử dụng nhiều thiết bị hiện đại nhưng vẫn phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu, linh kiện bên ngoài và thiết kế của doanh nghiệp nước ngoài.

Do đó, chất lượng chuyển dịch phải được đánh giá bằng năng lực làm chủ công nghệ, tỷ lệ giá trị nội địa, năng suất và khả năng tham gia các công đoạn có hàm lượng tri thức cao, không chỉ bằng số lượng nhà máy hoặc giá trị sản xuất danh nghĩa.

Dịch vụ mở rộng và trở thành đầu vào của các ngành sản xuất

Hiện đại hóa làm gia tăng nhu cầu đối với tài chính, logistics, viễn thông, thương mại điện tử, an ninh mạng, tư vấn kỹ thuật, nghiên cứu thị trường và quản trị dữ liệu. Dịch vụ vì thế không còn chỉ là khu vực phục vụ tiêu dùng cuối cùng mà trở thành đầu vào quan trọng của nông nghiệp và công nghiệp.

Một nhà máy hiện đại cần phần mềm, bảo trì kỹ thuật, phân tích dữ liệu, thiết kế, bảo hiểm, vận tải và quản trị chuỗi cung ứng. Khi những dịch vụ này phát triển, ranh giới giữa công nghiệp và dịch vụ ngày càng đan xen.

Chuyển đổi số còn tạo ra mô hình kinh doanh mới, mở rộng khả năng cung cấp dịch vụ từ xa và cho phép doanh nghiệp tiếp cận khách hàng trên quy mô lớn hơn. OECD đánh giá công nghệ số tạo cơ hội nâng năng suất, phát triển mô hình kinh doanh mới và đổi mới cách cung cấp nhiều loại dịch vụ.

Hiện đại hóa tái phân bổ lao động giữa ngành và nghề

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế luôn gắn với chuyển dịch lao động. Khi năng suất nông nghiệp tăng, một bộ phận lao động có thể rời sản xuất nông nghiệp mà không làm giảm tương ứng sản lượng. Khi công nghiệp và dịch vụ mở rộng, các khu vực này tiếp nhận lao động, tạo nên quá trình chuyển dịch từ nông thôn sang đô thị và từ việc làm thủ công sang việc làm chuyên môn hóa.

Tuy nhiên, hiện đại hóa không chỉ làm lao động chuyển từ ngành này sang ngành khác. Nó còn làm thay đổi cơ cấu nghề nghiệp ngay trong từng ngành.

Trong nhà máy, nhu cầu đối với một số công việc lặp lại có thể giảm, trong khi nhu cầu đối với kỹ thuật viên, chuyên gia dữ liệu, nhân sự bảo trì và quản lý hệ thống tăng. Trong nông nghiệp, người lao động cần biết vận hành thiết bị, kiểm soát quy trình, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và sử dụng thông tin thị trường. Trong dịch vụ, kỹ năng số và khả năng xử lý thông tin trở nên quan trọng hơn.

Quá trình này tạo ra hai tác động đồng thời:

·         Một số công việc bị thay thế hoặc thu hẹp

·         Một số công việc mới được hình thành hoặc mở rộng

OECD mô tả chuyển đổi số như một quá trình “phá hủy sáng tạo”: một số việc làm biến mất trong khi việc làm khác được tạo ra, và những việc làm mới có thể khác đáng kể về nhiệm vụ cũng như yêu cầu kỹ năng.

Vì kỹ năng không thể chuyển đổi ngay lập tức, hiện đại hóa có thể gây thất nghiệp cơ cấu hoặc thiếu hụt nhân lực cục bộ. Doanh nghiệp cần lao động có kỹ năng mới nhưng người lao động bị thay thế chưa chắc đáp ứng được yêu cầu đó. Khoảng cách giữa công nghệ và năng lực lao động càng lớn, chi phí xã hội của chuyển dịch càng cao.

Do đó, giáo dục nghề nghiệp, đào tạo lại và khả năng học tập suốt đời không chỉ là chính sách xã hội. Đây là điều kiện kinh tế để lao động có thể di chuyển vào những ngành và nghề có năng suất cao hơn.

Ngành nghề và mô hình kinh doanh mới được hình thành

Hiện đại hóa tạo ra nhu cầu mà trước đây chưa tồn tại hoặc chưa đủ lớn để hình thành một ngành độc lập. Sự phổ biến của dữ liệu, nền tảng số và tự động hóa làm phát triển các hoạt động như điện toán đám mây, thương mại điện tử, phân tích dữ liệu, dịch vụ nền tảng, công nghệ tài chính và an ninh mạng.

Bên cạnh việc tạo ngành mới, hiện đại hóa còn làm thay đổi mô hình hoạt động của ngành truyền thống. Doanh nghiệp sản xuất có thể bán dịch vụ bảo trì, phần mềm hoặc giải pháp vận hành kèm theo sản phẩm. Doanh nghiệp bán lẻ có thể phát triển thành nền tảng kết nối người bán, người mua, thanh toán và logistics. Hộ sản xuất nhỏ có thể tiếp cận khách hàng trực tiếp thông qua kênh số.

Những thay đổi này làm cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo ba cấp độ:

1.    Giữa các khu vực kinh tế: Tỷ trọng nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ thay đổi

2.    Trong từng khu vực: Tỷ trọng giữa hoạt động truyền thống và hoạt động công nghệ cao thay đổi

3.    Trong chuỗi giá trị: Nguồn thu dịch chuyển từ sản xuất đơn thuần sang thiết kế, dữ liệu, thương hiệu, phân phối và dịch vụ sau bán hàng

Cấp độ thứ ba đặc biệt quan trọng. Nếu một quốc gia chỉ mở rộng các công đoạn sử dụng nhiều lao động nhưng giá trị gia tăng thấp, cơ cấu ngành có thể thay đổi trên thống kê mà năng lực kinh tế chưa cải thiện tương xứng.

Vốn đầu tư và hạ tầng được phân bổ lại

Công nghệ mới chỉ phát huy hiệu quả khi có hạ tầng và nguồn vốn phù hợp. Hiện đại hóa vì vậy làm thay đổi hướng đầu tư của nền kinh tế.

Vốn có xu hướng chuyển vào máy móc, nghiên cứu và phát triển, hạ tầng số, năng lượng, logistics, đào tạo nhân lực và các ngành có khả năng mở rộng nhanh. Đồng thời, đầu tư vào một lĩnh vực có thể tạo hiệu ứng lan tỏa sang nhiều ngành khác. Hạ tầng viễn thông tốt hỗ trợ thương mại điện tử, tài chính số, giáo dục trực tuyến và quản trị sản xuất. Logistics hiệu quả giúp cả nông nghiệp, công nghiệp lẫn bán lẻ tiếp cận thị trường tốt hơn.

Tuy nhiên, công nghệ cũng có thể làm tăng mức độ tập trung của thị trường. Doanh nghiệp lớn thường có nhiều vốn, dữ liệu và nhân lực hơn để đầu tư đổi mới. Nếu doanh nghiệp nhỏ không tiếp cận được tín dụng, hạ tầng hoặc năng lực số, nguồn lực có thể tập trung vào một số ít doanh nghiệp dẫn đầu.

Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu hiệu quả cần đồng thời thúc đẩy đổi mới và duy trì môi trường cạnh tranh. Rào cản gia nhập, hạn chế cạnh tranh hoặc khả năng phổ biến tri thức yếu có thể làm giảm tốc độ nâng năng suất của toàn nền kinh tế. OECD cũng nhận định việc cải thiện cạnh tranh, nhất là trong các ngành dịch vụ, có thể hỗ trợ nâng năng suất tại Việt Nam.

Hiện đại hóa làm thay đổi không gian kinh tế và liên kết ngành

Khi công nghiệp và dịch vụ phát triển, hoạt động kinh tế thường tập trung tại những địa bàn có hạ tầng, thị trường lao động, cơ sở đào tạo và mạng lưới doanh nghiệp thuận lợi. Quá trình này thúc đẩy đô thị hóa, hình thành khu công nghiệp, trung tâm logistics và cụm đổi mới sáng tạo.

Sự tập trung có thể tạo hiệu quả nhờ doanh nghiệp dễ tìm nhà cung cấp, lao động chuyên môn và dịch vụ hỗ trợ. Tri thức cũng được lan truyền nhanh hơn khi các doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo có quan hệ gần gũi.

Tuy nhiên, nếu đầu tư tập trung quá mức, khoảng cách giữa thành thị và nông thôn hoặc giữa các vùng có thể gia tăng. Lao động di cư đến khu vực phát triển nhanh nhưng chi phí nhà ở, giao thông và dịch vụ công có thể tăng theo.

Bởi vậy, chuyển dịch cơ cấu không chỉ có chiều ngành mà còn có chiều không gian, tổ chức và nghề nghiệp. World Bank lưu ý rằng chuyển đổi cơ cấu việc làm có thể được xem xét qua chuyển dịch giữa các ngành, giữa nông thôn và đô thị, giữa các hình thức tổ chức sản xuất và giữa các nhóm nghề nghiệp.

Khi nào hiện đại hóa tạo ra chuyển dịch cơ cấu tích cực?

Hiện đại hóa không mặc nhiên dẫn đến một cơ cấu kinh tế hiệu quả hơn. Kết quả phụ thuộc vào khả năng hấp thụ và phổ biến công nghệ trong toàn nền kinh tế.

Công nghệ phải được ứng dụng rộng chứ không chỉ tập trung ở một số doanh nghiệp

Nếu chỉ một nhóm doanh nghiệp lớn sử dụng công nghệ hiện đại, năng suất của nhóm này có thể tăng nhưng tác động lan tỏa còn hạn chế. Chuyển dịch sâu đòi hỏi doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhà cung cấp trong nước và cơ sở sản xuất địa phương cũng có khả năng nâng cấp.

Lao động phải có khả năng chuyển đổi kỹ năng

Công nghệ làm thay đổi nhu cầu nhân lực nhanh hơn tốc độ đào tạo có thể dẫn đến thất nghiệp cơ cấu, thiếu nhân lực kỹ thuật và chênh lệch thu nhập. Đào tạo phải gắn với nhu cầu doanh nghiệp và tập trung vào năng lực thực hành, kỹ năng số, kỹ năng giải quyết vấn đề.

Hạ tầng và thể chế phải theo kịp công nghệ

Hạ tầng số, năng lượng ổn định, logistics, tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo vệ dữ liệu và môi trường cạnh tranh là những điều kiện giúp công nghệ được ứng dụng hiệu quả. Thiếu các nền tảng này, doanh nghiệp có thể mua thiết bị hiện đại nhưng không khai thác hết công suất hoặc không kết nối được với chuỗi giá trị.

Nền kinh tế phải nâng được giá trị gia tăng nội địa

Nhập khẩu máy móc có thể giúp tăng năng lực sản xuất, nhưng chưa đủ để chứng minh nền kinh tế đã hiện đại hóa về chất. Cần phát triển năng lực thiết kế, kỹ thuật, quản trị, nghiên cứu và hệ thống nhà cung cấp trong nước.

Chi phí chuyển đổi phải được quản lý

Một số doanh nghiệp, nghề nghiệp hoặc địa phương có thể chịu thiệt hại trong ngắn hạn. Chính sách hỗ trợ đào tạo lại, tìm kiếm việc làm và chuyển đổi sản xuất giúp giảm chi phí xã hội mà không cản trở đổi mới.

Những giới hạn và rủi ro cần nhận diện

Hiện đại hóa có thể thúc đẩy tăng trưởng nhưng cũng tạo ra những vấn đề mới.

Trước hết là nguy cơ phân cực việc làm. Nhu cầu đối với lao động có kỹ năng cao tăng lên, trong khi công việc trung gian mang tính lặp lại có thể bị tự động hóa. Lao động ít kỹ năng có thể phải chuyển sang các dịch vụ năng suất thấp nếu không được đào tạo lại.

Thứ hai là nguy cơ phụ thuộc công nghệ. Một nền kinh tế sử dụng thiết bị hiện đại nhưng thiếu năng lực nghiên cứu, sửa chữa và phát triển công nghệ vẫn dễ bị gián đoạn khi chuỗi cung ứng thay đổi.

Thứ ba là chênh lệch giữa các doanh nghiệp. Doanh nghiệp lớn tiếp cận vốn, dữ liệu và nhân lực tốt hơn, trong khi doanh nghiệp nhỏ có thể bị bỏ lại phía sau.

Thứ tư là tác động môi trường. Hiện đại hóa dựa trên tiêu thụ tài nguyên, năng lượng hóa thạch hoặc công nghệ lạc hậu có thể làm tăng ô nhiễm. Vì thế, cơ cấu hiện đại không chỉ cần năng suất cao mà còn phải sử dụng tài nguyên hiệu quả và thích ứng với yêu cầu chuyển đổi xanh.

Cuối cùng, tỷ trọng dịch vụ tăng chưa chắc đồng nghĩa với cơ cấu kinh tế được nâng cấp. Nếu lao động rời nông nghiệp nhưng chủ yếu chuyển sang dịch vụ phi chính thức, thu nhập thấp và năng suất thấp, đó có thể là sự thay đổi cơ cấu theo hình thức chứ chưa phải chuyển đổi về chất.

Đánh giá chuyển dịch cơ cấu cần nhìn xa hơn tỷ trọng GDP

Để đánh giá ảnh hưởng của hiện đại hóa, không nên chỉ quan sát tỷ trọng nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trong GDP. Cần xem xét đồng thời:

·         Năng suất lao động của từng ngành

·         Cơ cấu lao động theo ngành và nghề

·         Giá trị gia tăng tạo ra trong nước

·         Mức độ làm chủ công nghệ

·         Tỷ trọng hoạt động có hàm lượng kỹ năng cao

·         Khả năng hình thành doanh nghiệp và ngành nghề mới

·         Mức độ lan tỏa năng suất giữa các doanh nghiệp

·         Chất lượng việc làm và thu nhập của người lao động

·         Hiệu quả sử dụng năng lượng và tài nguyên

Một nền kinh tế có thể tăng tỷ trọng công nghiệp nhờ mở rộng gia công, nhưng vẫn có giá trị nội địa thấp. Ngược lại, tỷ trọng lao động nông nghiệp có thể giảm mà năng suất chung không tăng nhiều nếu lao động chuyển sang dịch vụ giản đơn. Vì vậy, bản chất của chuyển dịch cơ cấu là sự tái phân bổ nguồn lực theo hướng hiệu quả hơn, không phải thay đổi tỷ trọng một cách cơ học.

Hiện đại hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế bằng cách nâng năng suất, thay đổi lợi thế của từng ngành, giải phóng và tái phân bổ lao động, thu hút vốn vào các hoạt động mới, đồng thời hình thành ngành nghề và mô hình kinh doanh có giá trị gia tăng cao hơn.

Tác động này diễn ra ở nhiều cấp độ: giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ; bên trong từng ngành; trong cơ cấu nghề nghiệp; và dọc theo chuỗi giá trị. Chất lượng chuyển dịch phụ thuộc vào việc nền kinh tế có làm chủ công nghệ, phát triển kỹ năng, nâng giá trị nội địa và phổ biến thành quả đổi mới hay không.

Do đó, hiện đại hóa chỉ trở thành động lực phát triển bền vững khi công nghệ đi cùng con người, hạ tầng, thể chế và khả năng thích ứng. Nếu thiếu những điều kiện này, cơ cấu kinh tế vẫn có thể thay đổi nhưng năng suất, chất lượng việc làm và năng lực cạnh tranh chưa chắc được cải thiện tương xứng.