FDI tác động đến tăng trưởng kinh tế bằng những cơ chế nào?

Vì vậy, FDI có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế qua hai tầng tác động. Tầng thứ nhất là đóng góp trực tiếp của doanh nghiệp FDI vào đầu tư, sản lượng, việc làm và xuất khẩu. Tầng thứ hai là tác động lan tỏa đến doanh nghiệp, người lao động và thể chế của nước tiếp nhận.

Tuy nhiên, FDI không tự động tạo ra tăng trưởng bền vững. Tác động cuối cùng phụ thuộc vào loại hình đầu tư, ngành tiếp nhận vốn, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, chất lượng lao động, khả năng cung ứng của doanh nghiệp nội địa và chính sách điều phối của quốc gia tiếp nhận. Nghiên cứu của IMF cũng cho thấy dù có nhiều bằng chứng ủng hộ tác động lan tỏa tích cực, quan hệ nhân quả giữa FDI và tăng trưởng không phải lúc nào cũng thống nhất.

FDI bổ sung vốn và mở rộng năng lực sản xuất

Cơ chế trực tiếp nhất của FDI là làm tăng lượng vốn được sử dụng trong nền kinh tế.

Khi tiết kiệm trong nước không đủ đáp ứng nhu cầu đầu tư, FDI có thể bổ sung nguồn lực để xây dựng nhà máy, mua máy móc, phát triển hạ tầng sản xuất, mở trung tâm nghiên cứu hoặc hình thành mạng lưới phân phối. Năng lực sản xuất tăng lên giúp nền kinh tế tạo ra nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn.

Có thể diễn giải cơ chế này theo chuỗi:

FDI vào nền kinh tế

→ Tổng đầu tư tăng

→ Quy mô tư bản sản xuất mở rộng

→ Lao động có thêm máy móc, công nghệ và cơ sở vật chất

→ Sản lượng tiềm năng tăng

→ GDP có khả năng tăng nhanh hơn

Tác động này đặc biệt quan trọng đối với những nền kinh tế thiếu vốn dài hạn, có chi phí tài chính cao hoặc chưa đủ khả năng tự phát triển các dự án quy mô lớn.

FDI còn có lợi thế so với một số dòng vốn quốc tế ngắn hạn vì nhà đầu tư trực tiếp thường tham gia quản lý và gắn lợi ích với hoạt động dài hạn của dự án. Doanh nghiệp không chỉ chuyển tiền mà còn tổ chức sản xuất, xây dựng hệ thống vận hành và chịu rủi ro kinh doanh tại nước tiếp nhận.

Một nghiên cứu của IMF về Trung Quốc ước tính trong thập niên 1990, FDI đóng góp trung bình khoảng 0,4 điểm phần trăm mỗi năm vào tăng trưởng GDP thông qua quá trình gia tăng vốn. Tuy nhiên, đây là kết quả của một quốc gia và một giai đoạn cụ thể, không phải hệ số có thể áp dụng cho mọi nền kinh tế.

Tác động bổ sung vốn cũng có giới hạn. Nếu doanh nghiệp FDI chủ yếu mua lại tài sản đang tồn tại mà không mở rộng sản xuất, phần vốn mới bổ sung cho nền kinh tế có thể thấp. Nếu dự án nhập khẩu phần lớn máy móc, nguyên liệu và dịch vụ, lượng cầu lan tỏa sang khu vực trong nước cũng bị hạn chế.

Ngoài ra, FDI có thể lấn át đầu tư nội địa khi doanh nghiệp nước ngoài chiếm ưu thế về vốn, công nghệ, thương hiệu hoặc khả năng tiếp cận tín dụng. Vì thế, tổng vốn đầu tư tăng chưa đủ để kết luận rằng năng lực sản xuất trong nước sẽ phát triển tương ứng.

FDI tạo việc làm, thu nhập và kỹ năng cho người lao động

Khi dự án FDI đi vào hoạt động, doanh nghiệp cần tuyển dụng lao động cho các vị trí sản xuất, kỹ thuật, quản lý, logistics, bán hàng và dịch vụ hỗ trợ. Việc làm được tạo ra theo hai hình thức.

Việc làm trực tiếp

Đây là số lao động làm việc ngay trong doanh nghiệp có vốn nước ngoài. Tác động đến tăng trưởng xuất hiện khi người lao động chuyển từ trạng thái thất nghiệp, việc làm phi chính thức hoặc hoạt động có năng suất thấp sang công việc có năng suất cao hơn.

Thu nhập của người lao động tăng có thể làm tăng tiêu dùng hộ gia đình. Cầu đối với nhà ở, vận tải, thực phẩm, giáo dục và các dịch vụ địa phương nhờ đó cũng tăng lên.

Việc làm gián tiếp

Doanh nghiệp FDI thường cần nguyên liệu, linh kiện, vận tải, bảo trì, bảo hiểm, dịch vụ pháp lý, kho bãi và nhiều đầu vào khác. Khi các nhu cầu này được đáp ứng bởi doanh nghiệp trong nước, việc làm có thể được tạo ra trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Mức độ tạo việc làm gián tiếp phụ thuộc chủ yếu vào tỷ lệ nội địa hóa. Một nhà máy sử dụng nhiều nhà cung cấp trong nước có thể tạo hiệu ứng việc làm lớn hơn dự án nhập khẩu gần như toàn bộ đầu vào.

FDI còn ảnh hưởng đến chất lượng lao động thông qua đào tạo và học hỏi tại nơi làm việc. Nhân viên được tiếp xúc với máy móc hiện đại, quy trình kiểm soát chất lượng, tiêu chuẩn quốc tế và phương pháp quản trị mới. Khi người lao động chuyển việc hoặc thành lập doanh nghiệp, một phần kiến thức có thể lan sang khu vực nội địa.

Tuy nhiên, không phải mọi việc làm FDI đều tạo giá trị như nhau. Dự án lắp ráp thâm dụng lao động có thể tuyển dụng nhiều người nhưng mức tăng kỹ năng và năng suất dài hạn tương đối hạn chế. Ngược lại, trung tâm nghiên cứu, sản xuất thiết bị chính xác hoặc dịch vụ chuyên môn có thể tạo ít việc làm hơn nhưng mang lại hàm lượng kỹ năng và giá trị gia tăng cao hơn.

FDI cũng có thể làm gia tăng chênh lệch tiền lương nếu nhu cầu tập trung vào lao động có kỹ năng. Doanh nghiệp nội địa có thể mất nhân sự giỏi vào khu vực FDI mà không nhận được chuyển giao tri thức tương ứng. Bởi vậy, cần đánh giá đồng thời số lượng việc làm, mức lương, khả năng đào tạo, độ ổn định và cơ hội thăng tiến.

FDI mở rộng xuất khẩu và kết nối với chuỗi giá trị toàn cầu

Các tập đoàn đa quốc gia thường sở hữu sẵn mạng lưới khách hàng, nhà cung cấp, thương hiệu và hệ thống phân phối xuyên biên giới. Khi đầu tư vào một quốc gia, họ có thể đưa cơ sở sản xuất tại đó vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Cơ chế tác động gồm:

FDI hình thành năng lực sản xuất mới

→ Sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn của tập đoàn hoặc thị trường quốc tế

→ Hàng hóa được đưa vào mạng lưới phân phối toàn cầu

→ Xuất khẩu tăng

→ Nền kinh tế thu ngoại tệ và mở rộng quy mô sản xuất

Đối với doanh nghiệp trong nước, việc tham gia chuỗi cung ứng của doanh nghiệp FDI còn có thể tạo ra cơ hội xuất khẩu gián tiếp. Một nhà cung cấp nội địa ban đầu chỉ bán linh kiện cho nhà máy FDI trong nước nhưng sau khi đạt tiêu chuẩn có thể được lựa chọn cung ứng cho các cơ sở khác trong cùng tập đoàn.

FDI vì vậy có thể giảm một số rào cản gia nhập thị trường quốc tế. Doanh nghiệp và người lao động tại nước tiếp nhận được tiếp xúc với các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, thời hạn giao hàng, bảo vệ môi trường và quản trị rủi ro.

IMF xác định cải thiện khả năng tiếp cận thị trường xuất khẩu là một trong những lợi ích tiềm năng của FDI, bên cạnh chuyển giao công nghệ, tăng cạnh tranh và lan tỏa năng suất.

Dù vậy, tăng kim ngạch xuất khẩu không đồng nghĩa toàn bộ giá trị xuất khẩu được giữ lại trong nền kinh tế. Nếu doanh nghiệp FDI nhập khẩu nhiều nguyên liệu và linh kiện, giá trị gia tăng nội địa có thể thấp. Lợi nhuận chuyển ra nước ngoài cũng làm cho phần thu nhập thuộc về quốc gia tiếp nhận thấp hơn giá trị sản lượng được ghi nhận.

Vì thế, khi đánh giá tác động của FDI đến tăng trưởng qua xuất khẩu, cần xem xét:

·         Giá trị gia tăng được tạo ra trong nước

·         Tỷ lệ sử dụng nguyên liệu và nhà cung cấp nội địa

·         Hàm lượng công nghệ và kỹ năng của hoạt động xuất khẩu

·         Khả năng doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng

·         Mức độ phụ thuộc vào một số tập đoàn hoặc thị trường

·         Khả năng nâng cấp từ gia công sang thiết kế, nghiên cứu và phát triển

Một nền kinh tế có thể đạt kim ngạch xuất khẩu rất lớn nhưng lợi ích tăng trưởng dài hạn vẫn hạn chế nếu chỉ đảm nhiệm những công đoạn có giá trị gia tăng thấp.

FDI nâng cao năng suất thông qua công nghệ và quản trị

Trong dài hạn, năng suất thường là kênh quan trọng nhất giúp FDI cải thiện chất lượng tăng trưởng.

Doanh nghiệp đa quốc gia có thể mang đến máy móc, bằng sáng chế, phần mềm, quy trình sản xuất, hệ thống quản trị và kinh nghiệm tổ chức thị trường mà doanh nghiệp trong nước chưa sở hữu. Những nguồn lực này làm tăng năng suất trực tiếp của khu vực FDI.

Giá trị lớn hơn xuất hiện khi công nghệ và tri thức lan sang khu vực nội địa.

Lan tỏa qua liên kết với nhà cung cấp

Doanh nghiệp FDI thường yêu cầu nhà cung cấp đáp ứng tiêu chuẩn về độ chính xác, chất lượng, thời gian giao hàng và khả năng truy xuất. Để bảo đảm nguồn cung, họ có thể hỗ trợ doanh nghiệp nội địa cải tiến máy móc, quy trình và quản lý.

Đây được gọi là liên kết ngược, vì tri thức lan từ doanh nghiệp FDI đến các đơn vị cung cấp đầu vào. Nhiều nghiên cứu cấp doanh nghiệp nhận thấy tác động tích cực của FDI thường rõ hơn qua liên kết giữa các ngành so với sự hiện diện đơn thuần của doanh nghiệp nước ngoài trong cùng ngành. Nghiên cứu được IMF tổng hợp về ngành sản xuất Lithuania cho thấy lan tỏa năng suất chủ yếu xuất hiện thông qua quan hệ giữa doanh nghiệp đa quốc gia và nhà cung cấp nội địa.

Lan tỏa qua lao động

Nhân viên được doanh nghiệp FDI đào tạo có thể chuyển sang doanh nghiệp nội địa hoặc tự thành lập công ty. Kỹ năng kỹ thuật, kinh nghiệm quản trị và hiểu biết thị trường được mang theo, tạo thành một kênh khuếch tán tri thức.

Tác động này mạnh hơn khi người lao động được tham gia các công đoạn có hàm lượng kỹ năng cao thay vì chỉ thực hiện thao tác lặp lại.

Lan tỏa qua cạnh tranh và mô phỏng

Sự xuất hiện của doanh nghiệp nước ngoài có thể buộc doanh nghiệp trong nước cải tiến sản phẩm, giảm chi phí và tổ chức hoạt động hiệu quả hơn. Các doanh nghiệp nội địa cũng có thể quan sát rồi điều chỉnh quy trình, thiết kế hoặc mô hình kinh doanh.

Tuy nhiên, cạnh tranh không phải lúc nào cũng tạo kết quả tích cực. Nếu khoảng cách công nghệ quá lớn, doanh nghiệp trong nước có thể mất thị phần trước khi đủ khả năng nâng cấp. Khi sản lượng suy giảm, chi phí bình quân tăng và nguồn lực dành cho đổi mới giảm, năng suất của khu vực nội địa thậm chí có thể đi xuống.

Lan tỏa qua đổi mới và mạng lưới tri thức

Hoạt động FDI còn kết nối doanh nghiệp tại nước tiếp nhận với mạng lưới sáng tạo xuyên biên giới. Một nghiên cứu IMF năm 2024 sử dụng dữ liệu doanh nghiệp và bằng sáng chế tại 60 quốc gia đã xem xét mối liên hệ giữa FDI cấp doanh nghiệp và sự khuếch tán tri thức được thể hiện qua trích dẫn bằng sáng chế xuyên biên giới.

Năng suất lan tỏa vì vậy không xuất hiện chỉ vì một nhà máy nước ngoài được xây dựng. Nó cần có tương tác thực chất giữa doanh nghiệp FDI với người lao động, nhà cung cấp, viện nghiên cứu và doanh nghiệp nội địa.

FDI thúc đẩy cạnh tranh và tái phân bổ nguồn lực

FDI có thể làm thay đổi cấu trúc cạnh tranh trong nền kinh tế. Doanh nghiệp mới tham gia thị trường tạo áp lực lên giá bán, chất lượng sản phẩm, dịch vụ khách hàng và tốc độ đổi mới.

Trong trường hợp tích cực, nguồn lực sẽ dịch chuyển từ doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả sang doanh nghiệp có năng suất cao hơn. Lao động, vốn và thị phần được tái phân bổ, khiến năng suất bình quân của toàn nền kinh tế tăng lên.

FDI cũng có thể mở ra ngành nghề mới hoặc tạo cụm sản xuất chuyên môn hóa. Khi một doanh nghiệp lớn đầu tư, các nhà cung cấp, doanh nghiệp logistics, cơ sở đào tạo và dịch vụ kỹ thuật có thể hình thành xung quanh dự án. Sự tập trung này giúp giảm chi phí giao dịch và cải thiện khả năng phối hợp.

Tuy nhiên, cạnh tranh chỉ nâng cao hiệu quả khi thị trường vận hành tương đối bình đẳng. Ưu đãi quá lớn dành riêng cho doanh nghiệp FDI có thể tạo bất lợi cho doanh nghiệp trong nước. Nếu một số tập đoàn nước ngoài đạt vị thế thống lĩnh, cạnh tranh về dài hạn có thể suy giảm thay vì được củng cố.

Các rủi ro khác gồm:

·         Chuyển giá làm thu hẹp cơ sở thuế

·         Khai thác tài nguyên quá mức

·         Ô nhiễm môi trường nếu tiêu chuẩn quản lý thấp

·         Phụ thuộc vào một số nhà đầu tư lớn

·         Đóng cửa hoặc di chuyển dự án khi chi phí thay đổi

·         Mua lại doanh nghiệp nhằm kiểm soát thị trường thay vì mở rộng sản xuất

Do đó, tác động cạnh tranh của FDI cần được đánh giá bằng khả năng cải thiện hiệu quả chung, không chỉ bằng số lượng doanh nghiệp nước ngoài gia nhập thị trường.

Vì sao tác động của FDI khác nhau giữa các quốc gia?

Cùng một lượng FDI nhưng hai quốc gia có thể nhận được kết quả tăng trưởng rất khác nhau. Nguyên nhân nằm ở năng lực hấp thụ của nền kinh tế tiếp nhận.

Chất lượng nguồn nhân lực

Người lao động cần có trình độ phù hợp để vận hành công nghệ, tham gia quản lý và tiếp nhận tri thức. Nếu kỹ năng quá thấp, doanh nghiệp FDI có thể chỉ đặt các công đoạn đơn giản tại nước tiếp nhận, còn nghiên cứu, thiết kế và quản trị cấp cao vẫn được thực hiện ở nước ngoài.

Năng lực của doanh nghiệp nội địa

Doanh nghiệp trong nước phải đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, quy mô, tài chính và thời gian giao hàng mới có thể trở thành nhà cung cấp. Nếu năng lực này yếu, doanh nghiệp FDI sẽ tiếp tục nhập khẩu đầu vào và hiệu ứng lan tỏa bị thu hẹp.

Khoảng cách công nghệ

Một khoảng cách vừa phải có thể tạo cơ hội học hỏi. Khoảng cách quá lớn lại khiến doanh nghiệp nội địa khó mô phỏng hoặc cạnh tranh. Công nghệ được đưa vào nền kinh tế nhưng nằm trong một khu vực tương đối biệt lập.

Chất lượng thể chế và hạ tầng

Hệ thống pháp luật ổn định, bảo vệ hợp đồng, hạ tầng logistics, điện năng đáng tin cậy và thủ tục minh bạch giúp dự án hoạt động hiệu quả. Thể chế tốt cũng giúp chính phủ quản lý cạnh tranh, thuế, lao động và môi trường.

Đặc điểm của dự án FDI

FDI định hướng khai thác tài nguyên, tìm kiếm thị trường, tận dụng chi phí thấp và tìm kiếm tài sản chiến lược tạo ra những tác động khác nhau. Một dự án khai thác có thể tạo doanh thu xuất khẩu lớn nhưng ít việc làm. Một cơ sở sản xuất công nghệ cao có thể tạo nhiều tri thức nhưng yêu cầu nguồn nhân lực tốt.

FDI mua bán và sáp nhập cũng khác với đầu tư mới. Đầu tư mới thường trực tiếp tạo thêm nhà máy và năng lực sản xuất, trong khi thương vụ mua lại có thể chủ yếu làm thay đổi quyền sở hữu.

Mức độ liên kết với nền kinh tế

OECD nhấn mạnh rằng ngoài đóng góp trực tiếp vào vốn và việc làm, lợi ích năng suất của FDI phụ thuộc vào sự lan tỏa công nghệ và tri thức sang doanh nghiệp trong nước. Do đó, việc tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp nội địa và doanh nghiệp nước ngoài là điều kiện quan trọng để chuyển FDI thành tăng trưởng năng suất.

Không nên đồng nhất quy mô FDI với chất lượng tăng trưởng

Một quốc gia thu hút nhiều FDI chưa chắc đạt tăng trưởng bền vững. Quy mô dòng vốn chỉ cho biết lượng đầu tư được ghi nhận, không phản ánh đầy đủ chất lượng của hoạt động kinh tế hình thành từ dòng vốn đó.

Chất lượng FDI cần được xem xét qua ít nhất bốn nhóm kết quả.

Giá trị kinh tế trực tiếp

·         Vốn đầu tư thực tế được giải ngân

·         Năng lực sản xuất mới được hình thành

·         Số lượng và chất lượng việc làm

·         Thu nhập và nguồn thu ngân sách

·         Giá trị gia tăng được giữ lại trong nước

Năng lực sản xuất dài hạn

·         Trình độ công nghệ

·         Năng suất lao động

·         Năng lực nghiên cứu và phát triển

·         Kỹ năng quản trị

·         Khả năng nâng cấp chuỗi giá trị

Mức độ lan tỏa

·         Số lượng nhà cung cấp nội địa

·         Giá trị mua hàng trong nước

·         Hoạt động đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật

·         Di chuyển lao động có kỹ năng

·         Hợp tác với trường đại học và viện nghiên cứu

Tính bền vững

·         Hiệu quả sử dụng năng lượng và tài nguyên

·         Tuân thủ môi trường

·         Chất lượng quan hệ lao động

·         Khả năng chống chịu trước biến động quốc tế

·         Mức độ phụ thuộc vào ưu đãi

Trường hợp Việt Nam minh họa rõ sự khác biệt giữa hiệu quả của từng doanh nghiệp và cơ cấu của toàn khu vực FDI. OECD ghi nhận các doanh nghiệp nước ngoài thường vượt doanh nghiệp nội địa trong nhiều ngành và trả lương cao hơn, nhưng năng suất tổng hợp của khu vực này năm 2023 lại thấp hơn khoảng 18% do tập trung nhiều vào các hoạt động sản xuất có giá trị gia tăng thấp. Điều này cho thấy cơ cấu ngành có thể làm thay đổi đáng kể cách diễn giải số liệu FDI.

Chính sách nào giúp chuyển FDI thành tăng trưởng bền vững?

Mục tiêu của chính sách không nên chỉ là thu hút dòng vốn lớn nhất mà phải nâng cao giá trị kinh tế và khả năng lan tỏa của từng dự án.

Trước hết, chính phủ cần lựa chọn dự án dựa trên đóng góp dự kiến về công nghệ, kỹ năng, giá trị gia tăng, môi trường và liên kết trong nước. Các ưu đãi nên gắn với kết quả có thể đo lường thay vì chỉ dựa trên quy mô vốn đăng ký.

Thứ hai, cần phát triển doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng. Hỗ trợ có thể tập trung vào quản trị chất lượng, tiêu chuẩn kỹ thuật, chuyển đổi số, tiếp cận tài chính và kết nối nhà cung cấp.

Thứ ba, chính sách giáo dục và đào tạo phải bám sát nhu cầu kỹ năng của các ngành đang thu hút đầu tư. Khi lao động trong nước có thể đảm nhiệm vị trí kỹ thuật và quản lý, phần giá trị được giữ lại trong nền kinh tế sẽ cao hơn.

Thứ tư, cần khuyến khích hợp tác nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu trong nước.

Cuối cùng, môi trường cạnh tranh phải được bảo vệ. Việc giám sát chuyển giá, thực thi tiêu chuẩn môi trường và hạn chế ưu đãi méo mó giúp ngăn lợi ích tư nhân của dự án lấn át lợi ích phát triển chung.

FDI tác động đến tăng trưởng kinh tế qua năm cơ chế chính: bổ sung vốn, tạo việc làm, mở rộng xuất khẩu, nâng cao năng suất và thúc đẩy tái phân bổ nguồn lực. Trong đó, bổ sung vốn thường tạo tác động dễ quan sát trong ngắn hạn, còn chuyển giao công nghệ, phát triển kỹ năng và lan tỏa năng suất quyết định nhiều hơn đến chất lượng tăng trưởng dài hạn.

Tác động của FDI không mang tính tự động. Một nền kinh tế chỉ khai thác được đầy đủ lợi ích khi doanh nghiệp trong nước có khả năng tham gia chuỗi cung ứng, người lao động đủ kỹ năng tiếp nhận công nghệ và thể chế đủ năng lực định hướng, giám sát nhà đầu tư.

Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là một quốc gia thu hút được bao nhiêu FDI, mà còn là dòng vốn đó tạo ra bao nhiêu giá trị gia tăng trong nước, nâng cao năng suất đến mức nào và giúp nền kinh tế tích lũy được những năng lực gì sau khi dự án đi vào hoạt động.