GDP được xác định và sử dụng để đánh giá kinh tế ra sao?

Muốn dùng GDP để đánh giá kinh tế, cần đọc đúng loại chỉ tiêu. GDP danh nghĩa phù hợp để mô tả quy mô theo giá hiện hành, còn GDP thực phù hợp hơn khi phân tích tăng trưởng qua thời gian vì đã loại ảnh hưởng của biến động giá. GDP bình quân đầu người, cơ cấu GDP và các thành phần chi tiêu tiếp tục bổ sung những góc nhìn khác, nhưng không biến GDP thành thước đo đầy đủ về thu nhập, phân phối hay phúc lợi.

GDP là gì và phạm vi đo lường được xác định thế nào?

GDP là viết tắt của Gross Domestic Product, tiếng Việt là tổng sản phẩm trong nước hoặc thường được gọi là tổng sản phẩm quốc nội. Chỉ tiêu này đo giá trị của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong phạm vi lãnh thổ kinh tế của một quốc gia trong một khoảng thời gian, chẳng hạn một quý hoặc một năm. IMF cũng mô tả GDP theo hướng giá trị tiền tệ của hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được sản xuất trong một quốc gia trong một kỳ xác định.

Ba từ trong tên gọi giúp xác định chính xác phạm vi của GDP.

“Tổng” có nghĩa GDP được tính trước khi trừ hao mòn của tài sản cố định sử dụng trong sản xuất. Nếu khấu hao hoặc tiêu dùng tài sản cố định được loại khỏi chỉ tiêu tổng, khái niệm chuyển sang sản phẩm trong nước ròng.

“Trong nước” nhấn mạnh địa điểm diễn ra hoạt động sản xuất, không phải quốc tịch của chủ sở hữu. Một doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà đầu tư nước ngoài nhưng sản xuất trong lãnh thổ kinh tế của một quốc gia vẫn tạo ra GDP cho quốc gia đó. Ngược lại, thu nhập của cư dân từ hoạt động sản xuất ở nước ngoài liên quan đến chỉ tiêu thu nhập quốc dân hơn là GDP.

“Sản phẩm” không có nghĩa chỉ gồm hàng hóa hữu hình. GDP bao gồm cả dịch vụ và một số hoạt động sản xuất phi thị trường, chẳng hạn dịch vụ do khu vực nhà nước cung cấp và được định giá theo quy tắc của hệ thống tài khoản quốc gia.

Một nguyên tắc đặc biệt quan trọng là không tính trùng giá trị trung gian. Nếu lúa mì được bán cho nhà máy bột, bột được bán cho tiệm bánh và bánh được bán cho người tiêu dùng, không thể cộng toàn bộ giá trị của cả ba giao dịch vào GDP mà không điều chỉnh. Giá trị của nguyên liệu trung gian đã được chứa trong giá trị sản phẩm ở công đoạn sau.

Vì vậy, hệ thống tài khoản quốc gia sử dụng khái niệm giá trị tăng thêm:

Giá trị tăng thêm = Giá trị sản lượng − Tiêu dùng trung gian

GDP theo giá thị trường sau đó được hình thành từ tổng giá trị tăng thêm của các đơn vị sản xuất, cộng thuế sản phẩm và trừ trợ cấp sản phẩm. Đây là cơ chế giúp GDP phản ánh phần giá trị thực sự được tạo thêm trong nền kinh tế thay vì tổng doanh thu của mọi giao dịch.

GDP được tính theo ba phương pháp như thế nào?

Ba phương pháp tính GDP không phải ba khái niệm GDP khác nhau. Chúng là ba cách quan sát cùng một vòng tuần hoàn kinh tế. Sản xuất tạo ra giá trị; giá trị đó tạo thành thu nhập cho lao động, doanh nghiệp và nhà nước; cuối cùng sản phẩm được tiêu dùng, đầu tư hoặc bán ra nước ngoài.

Phương pháp sản xuất

Phương pháp sản xuất bắt đầu từ giá trị mà từng đơn vị hoặc ngành kinh tế tạo thêm:

GDP = Tổng giá trị tăng thêm Thuế sản phẩm − Trợ cấp sản phẩm

Trong đó:

Giá trị tăng thêm = Giá trị sản lượng − Tiêu dùng trung gian

Ví dụ, một doanh nghiệp tạo ra sản lượng trị giá 100 tỷ đồng nhưng sử dụng 60 tỷ đồng nguyên liệu và dịch vụ đầu vào từ doanh nghiệp khác. Giá trị tăng thêm của doanh nghiệp này là 40 tỷ đồng, không phải 100 tỷ đồng.

Khi thực hiện trên toàn nền kinh tế, cơ quan thống kê tổng hợp giá trị tăng thêm của các ngành và điều chỉnh thuế, trợ cấp liên quan để xác định GDP theo giá thị trường. Phương pháp này đặc biệt hữu ích khi phân tích ngành nào đang đóng góp vào quy mô hoặc tăng trưởng kinh tế.

Phương pháp chi tiêu

Phương pháp chi tiêu nhìn GDP từ phía người sử dụng cuối cùng. Công thức thường được biểu diễn:

GDP = C I G (X − M)

Trong đó:

·         C là chi tiêu tiêu dùng cuối cùng

·         I là đầu tư hay hình thành vốn gộp, bao gồm cả những thành phần như thay đổi hàng tồn kho

·         G là chi tiêu tiêu dùng cuối cùng của khu vực chính phủ

·         X là xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ

·         M là nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ

Điểm thường gây hiểu nhầm nằm ở M. Nhập khẩu bị trừ không có nghĩa nhập khẩu luôn làm nền kinh tế “xấu đi”. Nguyên nhân là hàng nhập khẩu có thể đã xuất hiện trong tiêu dùng, đầu tư hoặc chi tiêu chính phủ, trong khi GDP chỉ đo sản xuất trong nước. Trừ nhập khẩu là bước loại phần sản xuất ở nước ngoài khỏi tổng chi tiêu cuối cùng.

Chẳng hạn một nền kinh tế giả định có:

·         C = 600 tỷ đồng

·         I = 200 tỷ đồng

·         G = 250 tỷ đồng

·         X = 180 tỷ đồng

·         M = 130 tỷ đồng

Khi đó:

GDP = 600 200 250 (180 − 130) = 1.100 tỷ đồng

Một điểm khác cần phân biệt là chi tiêu của chính phủ trong công thức GDP không đồng nghĩa toàn bộ ngân sách nhà nước. Các khoản chuyển giao thu nhập như một số khoản trợ cấp tiền mặt không phải là mua hàng hóa hoặc dịch vụ cuối cùng nên không được cộng trực tiếp vào GDP theo cách cộng chi tiêu thông thường.

Phương pháp thu nhập

Phương pháp thu nhập xuất phát từ nguyên tắc giá trị được tạo ra trong sản xuất cuối cùng phải trở thành thu nhập của một chủ thể nào đó.

Ở dạng khái quát, GDP theo phương pháp này gồm:

Tiền công và thù lao lao động Thặng dư hoạt động gộp Thu nhập hỗn hợp gộp Thuế ròng liên quan đến sản xuất và nhập khẩu

Thặng dư hoạt động phản ánh phần thu nhập từ hoạt động sản xuất thuộc doanh nghiệp sau những khoản phân phối được quy định trong hệ thống tài khoản. Thu nhập hỗn hợp thường xuất hiện ở các cơ sở sản xuất không có tư cách công ty, nơi thu nhập từ lao động của chủ cơ sở và thu nhập từ vốn khó tách hoàn toàn.

Về lý thuyết, phương pháp sản xuất, chi tiêu và thu nhập phải dẫn đến cùng một GDP vì chúng ghi nhận cùng một quá trình kinh tế từ ba phía. Trong thực tế, dữ liệu được thu thập từ nhiều nguồn, vào những thời điểm khác nhau và có sai số đo lường, nên các ước tính ban đầu có thể xuất hiện chênh lệch thống kê trước khi được đối chiếu và cân đối. OECD xác nhận ba cách tiếp cận GDP theo sản xuất, thu nhập và chi tiêu là các cách đo tương đương về mặt khái niệm.

Cơ cấu GDP cho biết nền kinh tế được tạo ra từ đâu?

Một con số GDP tổng hợp cho biết quy mô, nhưng cơ cấu GDP mới cho biết phần giá trị đó đến từ đâu. Tùy mục đích phân tích, cơ cấu có thể được quan sát theo sản xuất, chi tiêu hoặc thu nhập.

Theo phía sản xuất, GDP có thể được phân tích thông qua giá trị tăng thêm của các nhóm hoạt động kinh tế như nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng và dịch vụ. Khi tỷ trọng dịch vụ tăng hoặc tỷ trọng một ngành sản xuất giảm, điều đó cho thấy vị trí tương đối của các ngành trong tổng giá trị tạo ra đang thay đổi.

Tỷ trọng của một thành phần có thể tính đơn giản:

Tỷ trọng thành phần = Giá trị thành phần / GDP × 100%

Tuy nhiên, tỷ trọng tăng không đồng nghĩa thành phần đó chắc chắn tăng mạnh về sản lượng thực. Một ngành có thể tăng tỷ trọng vì giá của sản phẩm ngành đó tăng nhanh hơn, vì các ngành khác giảm, hoặc vì cả hai yếu tố cùng xảy ra. Vì thế, khi đánh giá động lực tăng trưởng cần phân biệt thay đổi ở giá hiện hành với thay đổi về khối lượng thực.

Theo phía chi tiêu, cơ cấu GDP cho thấy nền kinh tế đang được dẫn dắt nhiều hơn bởi tiêu dùng, đầu tư, chi tiêu chính phủ hay cầu từ bên ngoài. Chẳng hạn, tỷ trọng đầu tư cao cho biết lượng nguồn lực đáng kể đang được dành cho hình thành vốn, nhưng bản thân tỷ trọng đó chưa đủ để kết luận đầu tư có hiệu quả hay nền kinh tế sẽ tăng trưởng nhanh trong tương lai.

Theo phía thu nhập, cơ cấu giúp quan sát cách thu nhập phát sinh từ sản xuất được phân bổ ban đầu giữa người lao động, doanh nghiệp, hộ sản xuất và nhà nước.

Do đó, cơ cấu GDP mang giá trị phân tích cao hơn khi được xem như một tập hợp quan hệ giữa các thành phần, thay vì dùng một tỷ trọng đơn lẻ để kết luận về chất lượng của nền kinh tế.

GDP danh nghĩa, GDP thực và tăng trưởng GDP khác nhau ra sao?

Một trong những lỗi phổ biến nhất khi đọc GDP là lấy mức tăng của GDP theo giá hiện hành và xem toàn bộ phần tăng đó là tăng sản lượng.

GDP danh nghĩa được định giá theo mức giá của chính kỳ đang quan sát. Vì vậy, GDP danh nghĩa có thể tăng do nền kinh tế sản xuất nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn, do giá tăng hoặc do cả hai cùng xảy ra. OECD lưu ý rằng GDP danh nghĩa không thích hợp bằng các thước đo khối lượng khi so sánh sự thay đổi sản lượng qua thời gian vì biến động của nó bao gồm cả thay đổi về giá.

GDP thực được xây dựng nhằm tách ảnh hưởng của giá khỏi thay đổi về lượng. Do đó, khi câu hỏi là “nền kinh tế có thực sự sản xuất nhiều hơn hay không?”, GDP thực và tốc độ tăng GDP thực thường là chỉ tiêu phù hợp hơn.

Tốc độ tăng GDP thực giữa hai kỳ có thể diễn đạt:

Tăng trưởng GDP thực = (GDP thực kỳ này − GDP thực kỳ trước) / GDP thực kỳ trước × 100%

Mối quan hệ giữa GDP danh nghĩa và GDP thực cũng tạo ra chỉ số giảm phát GDP:

GDP deflator = GDP danh nghĩa / GDP thực × 100

Giả sử giá trị GDP danh nghĩa tăng 10% nhưng mức giá hàm ý của GDP tăng khoảng 6%. Nếu minh họa bằng tỷ lệ đơn giản, mức tăng về lượng sẽ xấp xỉ:

1,10 / 1,06 − 1 ≈ 3,8%

Điều này cho thấy tăng 10% về giá trị tiền tệ không có nghĩa nền kinh tế đã tạo ra nhiều hơn 10% sản lượng thực. Trong thống kê chính thức, cách tính GDP thực có thể sử dụng các hệ thống chỉ số và chuỗi liên hoàn phức tạp hơn, vì vậy phép tính trên chủ yếu giúp minh họa cơ chế.

Một chỉ tiêu liên quan là GDP bình quân đầu người:

GDP bình quân đầu người = GDP / Dân số

Nếu GDP thực tăng 5% nhưng dân số cũng tăng đáng kể, mức tăng sản lượng thực bình quân trên mỗi người sẽ thấp hơn 5%. Bởi vậy, GDP thực bình quân đầu người thường bổ sung thông tin quan trọng khi muốn đánh giá mức sản xuất trung bình tương ứng với quy mô dân số.

Dù vậy, GDP bình quân đầu người vẫn chỉ là phép chia bình quân. Nó không cho biết mỗi cá nhân thực tế nhận được bao nhiêu thu nhập và cũng không phản ánh cách thu nhập được phân phối trong xã hội.

GDP được dùng để đánh giá kinh tế ra sao?

Giá trị của GDP nằm ở khả năng chuyển một hệ thống sản xuất rất phức tạp thành các chỉ tiêu có thể so sánh theo thời gian và phân tích theo cấu phần. Tuy nhiên, mỗi câu hỏi kinh tế cần một cách đọc GDP khác nhau.

Khi muốn biết quy mô nền kinh tế tại một thời điểm, GDP danh nghĩa cho biết giá trị sản xuất theo mức giá hiện hành. Nếu chuyển GDP sang một đồng tiền chung để so sánh giữa các quốc gia, kết quả còn chịu tác động của tỷ giá; vì vậy, thay đổi về thứ hạng quy mô tính bằng ngoại tệ không phải lúc nào cũng phản ánh tương ứng thay đổi về sản lượng thực.

Khi muốn biết nền kinh tế đang tăng trưởng hay suy giảm, GDP thực và tốc độ tăng GDP thực phù hợp hơn. Nếu sử dụng dữ liệu theo quý, người đọc còn cần chú ý kỳ so sánh: tăng so với quý trước và tăng so với cùng kỳ năm trước trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Khi muốn biết động lực tăng trưởng đến từ đâu, cần đi xuống các thành phần của GDP. Phân tích theo ngành cho biết khu vực nào tạo thêm giá trị; phân tích theo chi tiêu cho biết tiêu dùng, đầu tư, chính phủ hay xuất khẩu ròng đang đóng vai trò lớn hơn.

Khi muốn xem quy mô kinh tế có theo kịp dân số hay không, GDP thực bình quân đầu người có nhiều ý nghĩa hơn tổng GDP đơn thuần. Một nền kinh tế có thể tăng tổng GDP nhưng mức sản lượng thực bình quân đầu người tăng chậm nếu dân số cũng tăng nhanh.

Như vậy, không tồn tại một dạng GDP duy nhất phù hợp cho mọi kết luận. Có thể sử dụng nguyên tắc đọc nhanh:

·         Đánh giá quy mô hiện hành: Xem GDP danh nghĩa

·         Đánh giá tăng trưởng sản lượng: Xem GDP thực và tốc độ tăng GDP thực

·         Đánh giá nguồn tạo giá trị: Xem GDP hoặc giá trị tăng thêm theo ngành

·         Đánh giá cấu trúc cầu: Xem tiêu dùng, đầu tư, chi tiêu chính phủ và xuất khẩu ròng

·         Đánh giá bình quân theo dân số: Xem GDP thực bình quân đầu người

GDP vì thế có ý nghĩa lớn nhất khi chỉ tiêu được lựa chọn đúng với câu hỏi phân tích thay vì dùng một con số tổng hợp cho mọi mục đích.

GDP có những giới hạn nào khi phản ánh nền kinh tế?

GDP là một chỉ tiêu sản xuất, không phải thước đo toàn diện về mức sống hay phúc lợi. OECD nêu rõ GDP là chỉ tiêu tốt để ghi nhận sản xuất nhưng không phải phép đo đầy đủ cho tiến bộ hoặc mức độ thịnh vượng của xã hội.

Trước hết, GDP không phản ánh cách thu nhập được phân phối. Hai nền kinh tế có GDP bình quân đầu người tương đương vẫn có thể có phân phối thu nhập rất khác nhau. Vì vậy, GDP bình quân đầu người không thể được hiểu là mức thu nhập mà một người dân điển hình chắc chắn nhận được.

Thứ hai, GDP không định giá đầy đủ nhiều hoạt động có giá trị nhưng nằm ngoài ranh giới sản xuất được ghi nhận. Công việc chăm sóc gia đình không trả lương là ví dụ điển hình. Ngược lại, nhiều dịch vụ phi thị trường do chính phủ cung cấp vẫn nằm trong GDP và phải được định giá bằng các phương pháp thống kê thích hợp.

Thứ ba, GDP là chỉ tiêu “gộp”, nên chưa trừ toàn bộ hao mòn của máy móc, nhà xưởng và các tài sản cố định được sử dụng để tạo ra sản lượng. Một nền kinh tế có GDP cao nhưng phải tiêu hao lượng vốn lớn để duy trì sản xuất có thể có bức tranh khác khi phân tích các chỉ tiêu ròng.

Thứ tư, GDP không tự động cho biết chi phí môi trường, mức độ bền vững, chất lượng sức khỏe, thời gian nghỉ ngơi hay an toàn xã hội. Một hoạt động làm tăng sản xuất có thể làm GDP tăng trong khi tạo ra những tác động khác mà GDP không được thiết kế để tổng hợp.

Thứ năm, GDP là một ước tính thống kê nên có thể được điều chỉnh và sửa đổi khi cơ quan thống kê nhận thêm dữ liệu hoặc cân đối lại các nguồn thông tin. Sự khác biệt giữa dữ liệu ban đầu và dữ liệu sau điều chỉnh không nhất thiết là sai sót; đó có thể là kết quả bình thường của quá trình hoàn thiện ước tính tài khoản quốc gia.

Vì vậy, khi đánh giá “sức khỏe” của nền kinh tế, GDP nên được đặt cạnh những chỉ tiêu phù hợp với câu hỏi đang xét, chẳng hạn lạm phát, việc làm, năng suất, thu nhập thực, phân phối thu nhập hoặc các chỉ báo môi trường. GDP trả lời rất tốt câu hỏi nền kinh tế đang tạo ra bao nhiêu sản lượng và sản lượng đó thay đổi thế nào, nhưng không được thiết kế để một mình trả lời mọi câu hỏi về đời sống kinh tế.

GDP có thể được hiểu nhất quán qua một nguyên tắc: sản xuất tạo ra giá trị, giá trị tạo thành thu nhập và sản phẩm cuối cùng được hấp thụ qua chi tiêu. Chính mối quan hệ này giải thích vì sao phương pháp sản xuất, thu nhập và chi tiêu đều có thể dùng để xác định cùng một tổng sản phẩm trong nước.

Để sử dụng GDP đúng mục đích, cần chọn đúng biến thể và cấu phần: GDP danh nghĩa để nhìn quy mô theo giá hiện hành, GDP thực để đánh giá tăng trưởng sản lượng, GDP bình quân đầu người để điều chỉnh theo dân số và cơ cấu GDP để xác định nguồn tạo giá trị hoặc nguồn cầu. Đồng thời, mọi kết luận về phúc lợi, phân phối hay chất lượng tăng trưởng cần thêm các chỉ tiêu khác thay vì suy ra trực tiếp từ GDP.