Đổi mới sáng tạo thúc đẩy phát triển kinh tế ra sao?

Ảnh hưởng quan trọng nhất của đổi mới sáng tạo đối với phát triển kinh tế nằm ở khả năng tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực. Một doanh nghiệp có thể sản xuất nhiều hơn mà không cần tăng tương ứng số lao động, nguyên liệu hoặc vốn. Một nền kinh tế có thể mở rộng thị trường, hình thành ngành mới và nâng chất lượng tăng trưởng thay vì chỉ dựa vào khai thác tài nguyên hoặc gia tăng đầu vào.

Tuy nhiên, đổi mới không tự động chuyển thành tăng trưởng. Một công nghệ chỉ tạo ra giá trị kinh tế khi được thương mại hóa, phổ biến, ứng dụng và kết hợp với kỹ năng lao động, vốn đầu tư, hạ tầng cùng môi trường thể chế phù hợp. Vì vậy, cần nhìn đổi mới sáng tạo như một chuỗi từ hình thành tri thức đến áp dụng thực tế, chứ không chỉ là hoạt động nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Đổi mới sáng tạo tác động đến phát triển kinh tế qua cơ chế nào?

Có thể khái quát cơ chế tác động bằng chuỗi:

Tri thức mới → công nghệ hoặc phương thức mới → năng suất cao hơn → chi phí thấp hơn hoặc giá trị cao hơn → doanh nghiệp mở rộng → thu nhập và quy mô nền kinh tế tăng

Ở cấp doanh nghiệp, đổi mới giúp cải thiện cách kết hợp lao động, vốn, dữ liệu, máy móc và nguyên liệu. Doanh nghiệp có thể giảm thời gian sản xuất, hạn chế sai lỗi, sử dụng ít vật tư hơn hoặc cung cấp sản phẩm có giá trị cao hơn.

Ở cấp ngành, những doanh nghiệp đổi mới thành công tạo áp lực cạnh tranh. Các đối thủ phải cải tiến, chuyển đổi công nghệ hoặc rời khỏi thị trường. Nguồn lực vì thế có xu hướng dịch chuyển từ hoạt động kém hiệu quả sang hoạt động có năng suất cao hơn.

Ở cấp nền kinh tế, tri thức có khả năng lan tỏa. Kinh nghiệm, kỹ năng và công nghệ do một tổ chức phát triển có thể được học hỏi, cải biến và sử dụng tại nhiều tổ chức khác. Đây là điểm khác biệt quan trọng giữa đổi mới và việc đơn thuần tăng thêm máy móc hoặc lao động: một ý tưởng có thể được nhân rộng mà không bị tiêu hao theo cách của tài sản vật chất.

Dù vậy, chuỗi tác động có thể bị gián đoạn. Nghiên cứu không phù hợp với nhu cầu thị trường, công nghệ quá đắt, doanh nghiệp thiếu nhân lực vận hành hoặc quy định không theo kịp mô hình mới đều có thể khiến đổi mới chưa tạo ra kết quả kinh tế.

Nâng năng suất là đóng góp cốt lõi của đổi mới sáng tạo

Năng suất phản ánh lượng giá trị được tạo ra từ một đơn vị đầu vào. Hai chỉ tiêu thường được sử dụng là năng suất lao động và năng suất các nhân tố tổng hợp.

Năng suất lao động có thể được biểu diễn đơn giản bằng:

Năng suất lao động = Giá trị gia tăng ÷ Số lao động hoặc tổng số giờ làm việc

Nếu doanh nghiệp giữ nguyên số giờ làm việc nhưng tạo ra nhiều giá trị gia tăng hơn, năng suất lao động tăng. Điều này có thể đến từ tự động hóa, thiết kế lại dây chuyền, đào tạo kỹ năng, sử dụng phần mềm quản trị hoặc giảm tỷ lệ sản phẩm lỗi.

Năng suất các nhân tố tổng hợp phản ánh phần tăng trưởng không được giải thích đơn thuần bằng việc tăng vốn và lao động. Chỉ tiêu này thường được xem là biểu hiện của tiến bộ công nghệ, cải thiện quản trị, phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn và tích lũy tri thức.

Đổi mới quy trình có thể rút ngắn thời gian sản xuất, giảm mức tiêu hao năng lượng hoặc tăng độ chính xác. Đổi mới quản trị giúp giảm tồn kho, phối hợp tốt hơn giữa các bộ phận và đưa ra quyết định dựa trên dữ liệu. Đổi mới sản phẩm làm tăng giá trị mà khách hàng sẵn sàng trả, qua đó nâng giá trị gia tăng ngay cả khi sản lượng vật chất không thay đổi nhiều.

Ví dụ, một nhà máy không nhất thiết phải mua thêm toàn bộ dây chuyền để tăng năng suất. Việc lắp cảm biến theo dõi thiết bị, dự báo thời điểm bảo trì và điều chỉnh lịch vận hành có thể giảm thời gian dừng máy. Giá trị của đổi mới nằm ở việc sử dụng tài sản hiện có hiệu quả hơn.

Tuy nhiên, năng suất không phải lúc nào cũng tăng ngay sau khi đầu tư công nghệ. Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp phải chi cho phần mềm, đào tạo, chuyển đổi dữ liệu và tổ chức lại quy trình. Hiệu quả chỉ xuất hiện khi công nghệ được tích hợp đủ sâu. Vì vậy, đánh giá đổi mới bằng kết quả của một quý hoặc một năm có thể dẫn đến kết luận sai.

Đổi mới tạo sản phẩm, thị trường và ngành kinh tế mới

Đổi mới không chỉ giúp sản xuất hàng hóa hiện có hiệu quả hơn mà còn mở ra những loại giá trị trước đây chưa tồn tại hoặc chưa thể thương mại hóa.

Một sản phẩm mới có thể giải quyết nhu cầu chưa được đáp ứng. Một nền tảng số có thể kết nối người mua và người bán với chi phí giao dịch thấp hơn. Một công nghệ vật liệu có thể tạo ra chuỗi cung ứng mới. Khi nhu cầu đủ lớn, các hoạt động hỗ trợ như thiết kế, bảo trì, phân tích dữ liệu, logistics, thanh toán và đào tạo cũng phát triển theo.

Quá trình này tạo ra ngành mới theo ba cách chính.

Thứ nhất, công nghệ làm xuất hiện sản phẩm hoàn toàn mới. Điện toán đám mây, thương mại điện tử hay dịch vụ số đều hình thành từ khả năng kỹ thuật mà các mô hình kinh doanh truyền thống không có.

Thứ hai, đổi mới kết hợp các ngành vốn tách biệt. Công nghệ tài chính kết nối tài chính với dữ liệu và phần mềm. Công nghệ nông nghiệp kết hợp sinh học, cảm biến, tự động hóa và phân tích dữ liệu.

Thứ ba, đổi mới biến hoạt động nội bộ thành dịch vụ có thể bán trên thị trường. Một hệ thống quản trị do doanh nghiệp phát triển cho nhu cầu riêng có thể trở thành sản phẩm cung cấp cho doanh nghiệp khác.

Sự ra đời của ngành mới làm đa dạng hóa cấu trúc kinh tế và giảm phụ thuộc vào một số nguồn tăng trưởng truyền thống. Tuy nhiên, ngành mới cũng có thể thay thế một phần việc làm hoặc doanh nghiệp cũ. Phát triển kinh tế vì thế không chỉ là tạo thêm hoạt động mới mà còn là quản lý quá trình dịch chuyển lao động, vốn và kỹ năng giữa các ngành.

Đổi mới làm thay đổi chất lượng và cơ cấu việc làm

Đổi mới sáng tạo thường tạo ra hai tác động song song đối với việc làm.

Một mặt, tự động hóa có thể thay thế những nhiệm vụ lặp lại, tiêu chuẩn hóa và dễ dự đoán. Nhu cầu đối với một số vị trí giảm xuống, đặc biệt khi giá trị công việc chủ yếu nằm ở thao tác thủ công hoặc xử lý thông tin theo quy trình cố định.

Mặt khác, đổi mới tạo thêm nhiệm vụ và nghề nghiệp mới. Doanh nghiệp cần người thiết kế hệ thống, vận hành công nghệ, phân tích dữ liệu, kiểm soát chất lượng, phát triển sản phẩm, bảo đảm an toàn và phục vụ khách hàng theo phương thức mới.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là đổi mới tạo hay làm mất bao nhiêu việc làm, mà là tốc độ tạo việc làm mới có theo kịp tốc độ thay thế hay không và người lao động có chuyển đổi được kỹ năng hay không.

Khi hệ thống giáo dục, đào tạo nghề và đào tạo tại doanh nghiệp phản ứng nhanh, đổi mới có thể nâng năng suất và thu nhập. Khi kỹ năng không theo kịp, nền kinh tế có thể đồng thời thiếu lao động trình độ cao và dư thừa lao động ở các công việc đang suy giảm.

Đổi mới cũng có thể làm chênh lệch tiền lương gia tăng trong giai đoạn chuyển đổi. Những người sở hữu kỹ năng bổ trợ cho công nghệ thường được hưởng lợi nhiều hơn. Do đó, chính sách phát triển kinh tế cần đặt đào tạo lại và học tập suốt đời bên cạnh chính sách nghiên cứu, công nghệ và đầu tư.

Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được cải thiện như thế nào?

Đổi mới nâng sức cạnh tranh khi giúp doanh nghiệp tạo ra một hoặc nhiều lợi thế sau:

·         Chi phí trên một đơn vị sản phẩm thấp hơn

·         Chất lượng ổn định hơn

·         Thời gian đưa sản phẩm ra thị trường ngắn hơn

·         Khả năng cá nhân hóa cao hơn

·         Tốc độ phản hồi khách hàng nhanh hơn

·         Sản phẩm khó bị thay thế hơn

Doanh nghiệp cạnh tranh bằng chi phí có thể sử dụng đổi mới quy trình để giảm hao phí, tồn kho hoặc thời gian chờ. Doanh nghiệp cạnh tranh bằng khác biệt hóa có thể đầu tư vào thiết kế, công nghệ, trải nghiệm khách hàng hoặc dịch vụ hậu mãi. Doanh nghiệp cạnh tranh bằng tốc độ có thể áp dụng dữ liệu thời gian thực và quy trình phát triển sản phẩm linh hoạt.

Ở thị trường quốc tế, đổi mới còn giúp doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu chất lượng cao hơn. Điều này đặc biệt quan trọng khi lợi thế chi phí lao động giảm dần hoặc khi khách hàng chuyển sang đánh giá nhà cung cấp dựa trên độ tin cậy, khả năng giao hàng và năng lực cải tiến.

Tuy nhiên, lợi thế từ đổi mới thường không tồn tại vĩnh viễn. Công nghệ có thể bị sao chép, nhân sự có thể chuyển sang đối thủ và nhu cầu khách hàng có thể thay đổi. Doanh nghiệp cần xây dựng năng lực đổi mới liên tục thay vì phụ thuộc vào một sản phẩm thành công duy nhất.

Đổi mới thúc đẩy đầu tư và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn

Một nền kinh tế có nhiều cơ hội đổi mới thường tạo ra thêm nhu cầu đầu tư vào máy móc, phần mềm, dữ liệu, nghiên cứu, hạ tầng và nguồn nhân lực.

Khi doanh nghiệp nhìn thấy khả năng thương mại hóa một công nghệ hoặc mô hình mới, lợi nhuận kỳ vọng có thể khuyến khích họ mở rộng đầu tư. Các dự án đổi mới cũng tạo cơ hội cho vốn đầu tư mạo hiểm, quỹ tăng trưởng, tín dụng công nghệ và các hình thức tài trợ khác phát triển.

Tác động của đổi mới không chỉ nằm ở quy mô vốn mà còn ở cách vốn được phân bổ. Trong môi trường cạnh tranh hiệu quả, doanh nghiệp có năng suất và tiềm năng tăng trưởng cao có khả năng thu hút thêm vốn, lao động và thị phần. Doanh nghiệp kém hiệu quả phải cải tiến hoặc thu hẹp.

Cơ chế sàng lọc này giúp nâng năng suất chung của nền kinh tế. Nhưng nó chỉ vận hành tốt khi thị trường có đủ cạnh tranh, thông tin minh bạch và khả năng gia nhập hoặc rút lui tương đối thuận lợi.

Nếu tín dụng được phân bổ chủ yếu theo quan hệ, doanh nghiệp kém hiệu quả vẫn có thể tồn tại lâu dài trong khi doanh nghiệp đổi mới thiếu vốn. Khi đó, tiềm năng công nghệ không chuyển thành phát triển kinh tế vì nguồn lực không đến được nơi có khả năng sử dụng hiệu quả nhất.

Tri thức và công nghệ tạo hiệu ứng lan tỏa trong nền kinh tế

Doanh nghiệp thực hiện đổi mới thường không thu được toàn bộ lợi ích do mình tạo ra. Một phần tri thức lan sang nhà cung cấp, khách hàng, đối thủ, trường đại học hoặc người lao động.

Nhân viên được đào tạo tại một doanh nghiệp có thể chuyển sang tổ chức khác và mang theo kỹ năng. Nhà cung cấp học được tiêu chuẩn mới từ khách hàng lớn rồi áp dụng cho toàn bộ hoạt động. Đối thủ quan sát sản phẩm mới và phát triển giải pháp tương tự. Trường đại học hợp tác với doanh nghiệp có thể sử dụng kinh nghiệm thực tế để định hướng nghiên cứu và đào tạo.

Hiệu ứng lan tỏa giải thích vì sao đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới có thể tạo lợi ích xã hội lớn hơn lợi ích tài chính trực tiếp của doanh nghiệp đầu tư. Đây cũng là lý do nhà nước thường hỗ trợ nghiên cứu cơ bản, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, đầu tư hạ tầng khoa học và khuyến khích hợp tác giữa viện, trường với doanh nghiệp.

Tuy nhiên, bảo hộ quá mạnh cũng có thể hạn chế cạnh tranh và làm chậm phổ biến công nghệ. Chính sách cần cân bằng giữa việc tạo động lực cho người đổi mới và khả năng tiếp cận, cải tiến, ứng dụng tri thức của xã hội.

Đổi mới giúp nền kinh tế thích ứng trước biến động

Năng lực đổi mới làm tăng khả năng phản ứng khi thị trường, công nghệ, nguồn cung hoặc hành vi tiêu dùng thay đổi.

Doanh nghiệp có hệ thống dữ liệu tốt có thể phát hiện biến động nhu cầu sớm hơn. Doanh nghiệp có quy trình linh hoạt có thể điều chỉnh sản phẩm và nguồn cung nhanh hơn. Nền kinh tế có mạng lưới nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao có khả năng phát triển giải pháp thay thế khi công nghệ hoặc nguyên liệu cũ trở nên không phù hợp.

Khả năng thích ứng này góp phần làm giảm tổn thất trong khủng hoảng và rút ngắn thời gian phục hồi. Tuy nhiên, đổi mới không loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Một nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào một nền tảng, một công nghệ hoặc một nguồn dữ liệu cũng có thể hình thành điểm yếu mới.

Vì vậy, sức chống chịu không đến từ việc chạy theo mọi công nghệ mới mà từ khả năng thử nghiệm, học hỏi, đa dạng hóa và điều chỉnh có kiểm soát.

Vì sao đổi mới sáng tạo không phải lúc nào cũng tạo ra tăng trưởng?

Tác động tích cực của đổi mới phụ thuộc vào nhiều điều kiện bổ trợ.

Năng lực hấp thụ công nghệ

Doanh nghiệp phải có khả năng nhận biết, tiếp thu và ứng dụng tri thức mới. Mua một hệ thống hiện đại không đủ nếu nhân sự không hiểu dữ liệu, quy trình không được thiết kế lại hoặc lãnh đạo không thay đổi cách ra quyết định.

Năng lực hấp thụ thường phụ thuộc vào chất lượng nguồn nhân lực, kinh nghiệm quản trị, mức độ số hóa và khả năng hợp tác với đối tác bên ngoài.

Khả năng thương mại hóa

Một ý tưởng có giá trị kỹ thuật chưa chắc có giá trị thị trường. Sản phẩm phải giải quyết nhu cầu thực tế, có mức giá phù hợp, đáp ứng quy định và được đưa đến đúng nhóm khách hàng.

Khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường là nguyên nhân khiến nhiều sáng chế không tạo ra doanh thu hoặc tác động kinh tế đáng kể.

Thể chế và mức độ cạnh tranh

Quyền sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn kỹ thuật, thủ tục thành lập doanh nghiệp, chính sách cạnh tranh và khả năng tiếp cận vốn đều ảnh hưởng đến động lực đổi mới.

Nếu doanh nghiệp chiếm ưu thế có thể ngăn cản đối thủ gia nhập, đổi mới có nguy cơ được sử dụng để củng cố độc quyền thay vì nâng phúc lợi chung. Ngược lại, cạnh tranh quá khốc liệt nhưng thiếu cơ chế bảo vệ thành quả nghiên cứu có thể làm doanh nghiệp không muốn đầu tư vào dự án dài hạn.

Quy mô phổ biến công nghệ

Một vài doanh nghiệp tiên phong chưa đủ để làm thay đổi năng suất của toàn nền kinh tế. Tác động lớn chỉ xuất hiện khi công nghệ và phương thức quản trị được phổ biến sang doanh nghiệp vừa và nhỏ, nhà cung cấp, khu vực truyền thống và các địa phương khác nhau.

Khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và phần còn lại càng lớn, tác động của đổi mới lên tăng trưởng chung càng bị hạn chế.

Đo lường tác động của đổi mới đối với phát triển kinh tế

Không nên đánh giá đổi mới chỉ bằng số bằng sáng chế hoặc chi phí nghiên cứu và phát triển. Đây chủ yếu là các chỉ tiêu đầu vào hoặc kết quả trung gian.

Một hệ thống đánh giá đầy đủ cần theo dõi nhiều tầng.

Chỉ tiêu đầu vào

·         Chi cho nghiên cứu và phát triển

·         Số nhân lực nghiên cứu

·         Vốn đầu tư cho công nghệ

·         Chi phí đào tạo và chuyển đổi quy trình

·         Mức đầu tư vào phần mềm, dữ liệu và tài sản trí tuệ

Chỉ tiêu đầu ra đổi mới

·         Số sản phẩm hoặc dịch vụ mới

·         Tỷ trọng doanh thu từ sản phẩm mới

·         Số quy trình được cải tiến

·         Thời gian phát triển sản phẩm

·         Tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu

·         Số tài sản trí tuệ được khai thác thực tế

Chỉ tiêu kết quả kinh tế

·         Giá trị gia tăng trên mỗi lao động

·         Năng suất theo giờ làm việc

·         Tỷ lệ sản phẩm lỗi

·         Mức tiêu hao năng lượng trên một đơn vị sản phẩm

·         Chi phí sản xuất trên một đơn vị đầu ra

·         Tỷ trọng xuất khẩu có hàm lượng công nghệ hoặc tri thức cao

·         Tốc độ tăng doanh thu, lợi nhuận và thị phần

·         Số việc làm mới và mức thu nhập của lao động

Điểm quan trọng là phải thiết lập mối liên hệ giữa đầu tư đổi mới và kết quả kinh tế. Chi nhiều cho nghiên cứu chưa chứng minh rằng năng suất sẽ tăng. Số sáng chế lớn cũng chưa phản ánh khả năng thương mại hóa.

Doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần theo dõi toàn bộ chuỗi: nguồn lực đầu tư, kết quả kỹ thuật, mức độ ứng dụng và giá trị kinh tế được tạo ra.

Cần làm gì để đổi mới thực sự trở thành động lực phát triển?

Ở cấp doanh nghiệp, đổi mới nên bắt đầu từ vấn đề kinh tế cụ thể thay vì từ mong muốn sở hữu công nghệ mới. Mục tiêu có thể là giảm thời gian giao hàng, hạ tỷ lệ lỗi, tiết kiệm năng lượng, tăng tỷ lệ khách hàng quay lại hoặc tạo nguồn doanh thu mới.

Doanh nghiệp cần xác định chỉ tiêu trước khi đầu tư, thử nghiệm ở quy mô phù hợp và đo lường kết quả sau triển khai. Khi thử nghiệm thành công, quy trình mới phải được chuẩn hóa, đào tạo và mở rộng. Nếu chỉ dừng ở dự án trình diễn, đổi mới khó tạo ra tác động đáng kể.

Ở cấp nền kinh tế, chính sách cần kết nối nghiên cứu với thị trường. Hỗ trợ tài chính cho nghiên cứu là cần thiết nhưng chưa đủ. Hệ sinh thái còn cần cơ chế thử nghiệm, tiêu chuẩn, hạ tầng dữ liệu, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thị trường vốn, nguồn nhân lực và kênh chuyển giao công nghệ.

Các chương trình hỗ trợ cũng nên đánh giá bằng kết quả đầu ra thay vì chỉ dựa trên số dự án được phê duyệt hoặc số tiền đã giải ngân. Tiêu chí quan trọng hơn là công nghệ có được áp dụng hay không, năng suất có tăng hay không và doanh nghiệp có mở rộng được thị trường hay không.

Cuối cùng, phát triển năng lực đổi mới cần bao phủ cả doanh nghiệp dẫn đầu lẫn doanh nghiệp vừa và nhỏ. Một nền kinh tế không thể đạt năng suất cao bền vững nếu chỉ có một nhóm nhỏ doanh nghiệp hiện đại trong khi phần lớn khu vực sản xuất và dịch vụ chậm đổi mới.

Đổi mới sáng tạo thúc đẩy phát triển kinh tế trước hết bằng cách nâng năng suất, giúp doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng nguồn lực. Từ nền tảng đó, đổi mới mở ra sản phẩm và ngành nghề mới, cải thiện khả năng cạnh tranh, thu hút đầu tư, lan tỏa tri thức và tăng sức thích ứng của nền kinh tế.

Tuy nhiên, đổi mới không đồng nghĩa tự động với tăng trưởng. Tác động chỉ trở nên rõ ràng khi tri thức được thương mại hóa, công nghệ được phổ biến, người lao động có kỹ năng phù hợp và nguồn lực được phân bổ đến những tổ chức có khả năng sử dụng hiệu quả.

Vì thế, mối quan hệ giữa đổi mới sáng tạo và phát triển kinh tế không nên được đo bằng số ý tưởng, bằng sáng chế hay dự án công nghệ riêng lẻ. Thước đo cuối cùng phải là năng suất, giá trị gia tăng, chất lượng việc làm, năng lực cạnh tranh và khả năng tạo ra tăng trưởng bền vững.