Đô thị hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế ra sao?

Sự tập trung đó tạo ra ba thay đổi lớn. Thứ nhất, lao động dịch chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Thứ hai, nguồn lực được phân bổ lại giữa các ngành có năng suất khác nhau. Thứ ba, không gian kinh tế chuyển từ mô hình phân tán theo làng xã sang mạng lưới đô thị, khu công nghiệp, trung tâm dịch vụ và các hành lang liên kết vùng.

Vì vậy, đô thị hóa vừa là kết quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế, vừa là một cơ chế thúc đẩy quá trình này. Nền kinh tế phát triển công nghiệp và dịch vụ sẽ thu hút dân cư vào đô thị; ngược lại, mật độ dân cư, doanh nghiệp và cơ sở hạ tầng tại đô thị tiếp tục tạo điều kiện để các ngành phi nông nghiệp mở rộng.

Mối quan hệ giữa đô thị hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi tương đối về tỷ trọng, vai trò và mối liên kết giữa các ngành, các nhóm lao động và các vùng sản xuất. Trong tiến trình phát triển, biểu hiện phổ biến nhất là tỷ trọng nông nghiệp giảm dần, trong khi công nghiệp và dịch vụ tăng lên.

Đô thị hóa tạo môi trường cho sự thay đổi này thông qua quá trình tập trung nguồn lực. Khi dân cư và doanh nghiệp ở gần nhau hơn, chi phí tìm kiếm khách hàng, tuyển dụng lao động, vận chuyển hàng hóa, trao đổi thông tin và tiếp cận dịch vụ hỗ trợ có thể giảm xuống. Một doanh nghiệp sản xuất tại đô thị hoặc vùng ven đô không chỉ sử dụng đường sá và điện nước mà còn tiếp cận ngân hàng, logistics, bảo hiểm, tư vấn kỹ thuật, nhà cung cấp và thị trường tiêu dùng.

Các lợi ích hình thành từ sự tập trung được gọi chung là lợi thế kinh tế kết tụ. Lợi thế này giúp các hoạt động công nghiệp và dịch vụ phát triển thuận lợi hơn so với trong một không gian dân cư thưa và thị trường phân tán.

Tuy nhiên, quan hệ giữa hai quá trình không diễn ra theo một chiều tuyệt đối. Đô thị hóa chỉ thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu khi dân cư dịch chuyển đồng thời với việc làm, năng suất, hạ tầng và năng lực tổ chức sản xuất. Nếu dân số đô thị tăng nhanh nhưng nền kinh tế không tạo đủ việc làm có năng suất, kết quả có thể chỉ là sự mở rộng của lao động phi chính thức, thất nghiệp và các khu cư trú thiếu dịch vụ cơ bản.

Đô thị hóa làm dịch chuyển lao động khỏi nông nghiệp như thế nào?

Cơ chế trực tiếp nhất là thay đổi nơi làm việc và loại hình nghề nghiệp của người lao động. Tại khu vực nông thôn, lao động thường phụ thuộc nhiều vào đất đai, mùa vụ và điều kiện tự nhiên. Trong khi đó, đô thị tập trung nhiều hoạt động sản xuất, xây dựng, thương mại, vận tải, giáo dục, y tế, tài chính và dịch vụ cá nhân.

Khi chênh lệch về cơ hội việc làm và thu nhập kỳ vọng đủ lớn, người lao động có xu hướng di chuyển từ nông thôn đến đô thị hoặc chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp, cụm sản xuất và trung tâm dịch vụ ở vùng ven. Quá trình này làm giảm tỷ lệ lao động trực tiếp tham gia nông nghiệp, ngay cả khi họ chưa thay đổi nơi cư trú hoàn toàn.

Sự dịch chuyển còn diễn ra theo nhiều hình thức:

·         Di cư dài hạn từ nông thôn đến thành thị

·         Di cư mùa vụ hoặc làm việc luân phiên

·         Đi làm hằng ngày giữa nông thôn và đô thị

·         Chuyển đất và lao động nông nghiệp sang sản xuất, xây dựng hoặc dịch vụ tại chỗ

·         Các hộ gia đình đa dạng hóa sinh kế, vừa duy trì nông nghiệp vừa tham gia ngành nghề phi nông nghiệp

Tác động kinh tế không chỉ nằm ở việc giảm số người làm nông nghiệp. Khi một bộ phận lao động rời khỏi khu vực có năng suất thấp để tham gia ngành có năng suất cao hơn, năng suất bình quân của toàn nền kinh tế có thể tăng. Đồng thời, lượng lao động còn lại trong nông nghiệp có điều kiện mở rộng quy mô sản xuất, cơ giới hóa hoặc chuyển sang các sản phẩm có giá trị cao hơn.

Mặc dù vậy, dịch chuyển lao động không tự động đồng nghĩa với nâng cao năng suất. Một người rời nông nghiệp nhưng chỉ tiếp cận được việc làm bấp bênh, thu nhập thấp và không có bảo trợ xã hội chưa chắc đã đạt được sự chuyển đổi nghề nghiệp thực chất. Vì thế, chất lượng việc làm quan trọng hơn bản thân việc thay đổi địa điểm sinh sống.

Đô thị hóa mở rộng công nghiệp và thay đổi hệ thống ngành nghề

Công nghiệp cần mặt bằng sản xuất, năng lượng, giao thông, lao động, nhà cung cấp và khả năng tiếp cận thị trường. Đô thị cùng các khu vực phụ cận thường đáp ứng những điều kiện này tốt hơn các địa bàn phân tán.

Khi hạ tầng được xây dựng và thị trường lao động trở nên đủ lớn, doanh nghiệp có thể chuyên môn hóa sâu hơn. Một doanh nghiệp không cần tự thực hiện toàn bộ quy trình mà có thể thuê các đơn vị khác đảm nhiệm vận tải, bảo trì thiết bị, thiết kế, kế toán, tuyển dụng hoặc phân phối. Chuyên môn hóa giúp giảm chi phí, nâng cao năng lực sản xuất và tạo thêm nhiều nghề nghiệp mới.

Đô thị hóa vì vậy không chỉ làm tăng số lượng nhà máy. Nó còn hình thành một hệ sinh thái ngành nghề gồm:

·         Công nghiệp chế biến và chế tạo

·         Xây dựng và phát triển hạ tầng

·         Vận tải, kho bãi và logistics

·         Bán buôn, bán lẻ và phân phối

·         Tài chính, ngân hàng và bảo hiểm

·         Công nghệ thông tin và truyền thông

·         Dịch vụ kỹ thuật, pháp lý và tư vấn

·         Giáo dục, y tế và dịch vụ xã hội

·         Dịch vụ lưu trú, ăn uống và giải trí

Các ngành này có quan hệ bổ trợ lẫn nhau. Công nghiệp tạo nhu cầu đối với logistics, tài chính và dịch vụ kỹ thuật. Dịch vụ phát triển lại giúp doanh nghiệp công nghiệp hoạt động hiệu quả hơn. Cơ cấu kinh tế vì thế chuyển từ một số hoạt động tương đối đơn giản sang mạng lưới sản xuất và dịch vụ có mức độ phân công cao hơn.

Tuy nhiên, công nghiệp hóa không nhất thiết phải diễn ra hoàn toàn trong lõi đô thị. Khi giá đất, tiền thuê mặt bằng và chi phí môi trường tăng, nhiều cơ sở sản xuất có xu hướng chuyển ra vành đai, đô thị vệ tinh hoặc các tỉnh lân cận. Phần lõi đô thị có thể chuyển mạnh hơn sang quản lý, tài chính, thương mại, sáng tạo và dịch vụ chuyên môn.

Vì sao dịch vụ thường tăng nhanh trong quá trình đô thị hóa?

Mật độ dân cư cao tạo ra thị trường đủ lớn cho những loại dịch vụ khó tồn tại ở khu vực thưa dân. Một bệnh viện chuyên sâu, trung tâm đào tạo, hệ thống vận tải công cộng hay doanh nghiệp tư vấn cần số lượng khách hàng và đối tác đủ lớn để duy trì hoạt động.

Thu nhập và lối sống đô thị cũng làm nhu cầu tiêu dùng trở nên đa dạng hơn. Người dân chi tiêu không chỉ cho hàng hóa thiết yếu mà còn cho giáo dục, y tế, tài chính, vận tải, nhà ở, thông tin, giải trí và chăm sóc cá nhân. Doanh nghiệp đồng thời cần nhiều dịch vụ trung gian để phục vụ sản xuất.

Sự phát triển của dịch vụ có thể được chia thành ba tầng:

Dịch vụ phục vụ đời sống dân cư

Bao gồm bán lẻ, ăn uống, vận tải hành khách, sửa chữa, giáo dục, y tế và các dịch vụ cá nhân. Nhóm này mở rộng trực tiếp theo quy mô dân số và mức thu nhập đô thị.

Dịch vụ hỗ trợ sản xuất

Bao gồm logistics, ngân hàng, bảo hiểm, kế toán, tư vấn pháp lý, nghiên cứu thị trường và dịch vụ kỹ thuật. Đây là bộ phận giúp giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả của doanh nghiệp.

Dịch vụ dựa trên tri thức

Bao gồm công nghệ, nghiên cứu, thiết kế, dữ liệu, sáng tạo và dịch vụ chuyên môn cao. Nhóm này cần nguồn nhân lực có kỹ năng, mạng lưới thông tin và khả năng trao đổi tri thức với mật độ lớn.

Không phải mọi sự gia tăng của khu vực dịch vụ đều phản ánh chuyển dịch cơ cấu theo hướng hiện đại. Dịch vụ có thể bao gồm cả hoạt động năng suất cao lẫn việc làm phi chính thức, quy mô nhỏ và giá trị gia tăng thấp. Vì vậy, cần xem xét loại hình dịch vụ, năng suất lao động và mức độ chính thức hóa, thay vì chỉ nhìn vào tỷ trọng chung của ngành.

Đô thị hóa làm thay đổi không gian kinh tế

Trước đô thị hóa, hoạt động kinh tế thường phân bố tương đối phân tán và gắn chặt với tài nguyên địa phương. Khi đô thị phát triển, không gian sản xuất được tổ chức lại quanh các trung tâm có khả năng kết nối cao.

Lõi đô thị thường tập trung quản lý, thương mại, tài chính và dịch vụ chuyên môn. Vùng ven đô tiếp nhận nhà ở mới, kho bãi, cơ sở công nghiệp và trung tâm logistics. Các khu vực nông thôn lân cận chuyển sang cung cấp thực phẩm, lao động, nguyên liệu và các dịch vụ hỗ trợ cho thị trường đô thị.

Quá trình này tạo ra các cấu trúc không gian mới:

·         Khu công nghiệp và cụm sản xuất chuyên môn hóa

·         Đô thị vệ tinh chia sẻ chức năng với đô thị trung tâm

·         Hành lang kinh tế kết nối nhiều trung tâm sản xuất

·         Vùng đô thị mở rộng vượt qua ranh giới hành chính

·         Mạng lưới cung ứng giữa đô thị và khu vực nông thôn

Sự thay đổi không gian làm cho chuyển dịch cơ cấu không còn giới hạn trong phạm vi một thành phố. Một nhà máy có thể đặt tại tỉnh lân cận, sử dụng lao động từ nhiều huyện, nhận dịch vụ tài chính tại đô thị trung tâm và xuất hàng qua một đầu mối logistics khác. Vì vậy, cơ cấu kinh tế cần được xem xét trên quy mô vùng chức năng thay vì chỉ theo địa giới hành chính.

Đô thị hóa cũng làm tăng giá trị kinh tế của đất đai. Đất nông nghiệp có thể được chuyển sang công nghiệp, thương mại, hạ tầng hoặc nhà ở. Việc chuyển đổi này tạo điều kiện cho hoạt động có giá trị cao hơn, nhưng đồng thời phát sinh chi phí xã hội nếu người bị thu hồi đất không được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp hoặc không được hưởng lợi hợp lý từ giá trị đất tăng thêm.

Vai trò của hạ tầng, thị trường và đổi mới công nghệ

Hạ tầng là mắt xích biến sự tập trung dân cư thành năng lực sản xuất. Đường giao thông, điện, nước, viễn thông, cảng, kho bãi và vận tải công cộng giúp con người, hàng hóa, vốn và thông tin lưu chuyển nhanh hơn.

Khi khả năng kết nối được cải thiện, doanh nghiệp có thể mở rộng thị trường đầu vào và đầu ra. Người lao động có thể tiếp cận nhiều nơi làm việc hơn. Các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp cũng dễ phối hợp trong tuyển dụng, nghiên cứu và chuyển giao kỹ năng.

Đô thị còn tạo điều kiện cho đổi mới nhờ ba cơ chế:

·         Người lao động và doanh nghiệp trao đổi kiến thức thường xuyên hơn

·         Thị trường lớn cho phép thử nghiệm sản phẩm và mô hình kinh doanh mới

·         Cạnh tranh buộc doanh nghiệp cải tiến công nghệ và phương thức quản trị

Nhờ đó, chuyển dịch cơ cấu không chỉ diễn ra giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Nó còn xảy ra bên trong từng ngành. Nông nghiệp có thể chuyển sang chế biến và chuỗi cung ứng hiện đại; công nghiệp chuyển từ gia công đơn giản sang sản xuất có hàm lượng kỹ thuật cao hơn; dịch vụ chuyển từ hoạt động phổ thông sang các lĩnh vực dựa trên tri thức.

Tuy nhiên, lợi ích của hạ tầng phụ thuộc vào cách đầu tư. Một dự án quy mô lớn nhưng không kết nối với nhu cầu sản xuất, thị trường lao động hoặc mạng lưới giao thông hiện có có thể không tạo ra hiệu ứng chuyển dịch tương xứng. Hạ tầng phải đi cùng quy hoạch sử dụng đất, phát triển kỹ năng và chính sách thu hút hoạt động kinh tế phù hợp.

Đô thị hóa tác động trở lại khu vực nông nghiệp và nông thôn

Đô thị hóa không chỉ rút lao động khỏi nông nghiệp. Nó còn thay đổi nhu cầu đối với sản phẩm nông nghiệp. Thị trường đô thị thường yêu cầu nguồn cung ổn định, tiêu chuẩn chất lượng cao hơn, khả năng truy xuất và hệ thống vận chuyển nhanh.

Áp lực này thúc đẩy nông nghiệp chuyển từ tự cung tự cấp hoặc sản xuất phân tán sang sản xuất hàng hóa, chuyên môn hóa, chế biến và liên kết chuỗi giá trị. Các khu vực gần đô thị có thể phát triển rau quả, thực phẩm tươi, hoa, chăn nuôi hoặc dịch vụ nông nghiệp phục vụ thị trường có sức mua lớn.

Nguồn tiền người lao động đô thị gửi về cũng có thể giúp hộ gia đình đầu tư máy móc, giáo dục, nhà ở hoặc hoạt động kinh doanh phi nông nghiệp. Đồng thời, sự thiếu hụt lao động trẻ tại nông thôn có thể tạo động lực cơ giới hóa.

Mặt khác, đô thị hóa có thể thu hẹp đất nông nghiệp, làm tăng giá đất và gây đứt gãy sinh kế truyền thống. Nếu quá trình chuyển đổi đất diễn ra nhanh hơn khả năng đào tạo nghề và tạo việc làm, một bộ phận cư dân nông thôn có thể mất tư liệu sản xuất nhưng chưa đủ năng lực tham gia các ngành mới.

Do đó, chuyển dịch cơ cấu nông thôn thành công không phải là loại bỏ nông nghiệp. Mục tiêu phù hợp hơn là giảm sự phụ thuộc vào lao động thủ công năng suất thấp, đồng thời nâng cao giá trị của sản xuất nông nghiệp và mở rộng sinh kế phi nông nghiệp.

Điều kiện để đô thị hóa tạo ra chuyển dịch cơ cấu có chất lượng

Tác động tích cực của đô thị hóa phụ thuộc vào khả năng phối hợp nhiều chính sách. Dân cư tập trung tự nó không bảo đảm năng suất tăng lên.

Trước hết, đô thị cần tạo đủ việc làm chính thức hoặc có lộ trình giúp các hoạt động phi chính thức nâng cấp. Việc làm phải đi kèm năng suất, thu nhập, kỹ năng và mức độ bảo vệ người lao động phù hợp.

Thứ hai, hệ thống giáo dục và đào tạo nghề phải giúp người lao động chuyển từ kỹ năng gắn với nông nghiệp sang kỹ năng công nghiệp và dịch vụ. Nếu cung lao động không phù hợp với nhu cầu doanh nghiệp, đô thị có thể đồng thời tồn tại thất nghiệp và thiếu nhân lực.

Thứ ba, hạ tầng và nhà ở phải theo kịp sự gia tăng dân số. Chi phí đi lại, giá nhà, tắc nghẽn và thiếu dịch vụ công có thể làm giảm lợi thế kinh tế kết tụ. Khi chi phí đô thị vượt quá lợi ích của việc tập trung, doanh nghiệp và người lao động sẽ chịu suy giảm năng suất thực tế.

Thứ tư, quy hoạch cần phối hợp giữa lõi đô thị, vùng ven và các địa phương lân cận. Thị trường lao động, giao thông và chuỗi cung ứng thường vượt qua ranh giới hành chính, nên quản trị phân mảnh có thể làm giảm hiệu quả đầu tư.

Thứ năm, cơ chế chuyển đổi đất phải minh bạch và gắn với bảo đảm sinh kế. Giá trị tăng thêm từ đất đai và hạ tầng cần được sử dụng để hỗ trợ phát triển đô thị, thay vì chỉ tạo lợi ích cho một nhóm chủ thể.

Những giới hạn và hệ quả không mong muốn

Đô thị hóa có thể thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nhưng cũng tạo ra các chi phí mới. Lợi thế kết tụ thường đi kèm với chi phí kết tụ như tắc nghẽn giao thông, ô nhiễm, giá nhà cao, quá tải hạ tầng và cạnh tranh đất đai.

Khi chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn thu nhập, người lao động có thể phải sống xa nơi làm việc hoặc dành phần lớn thu nhập cho nhà ở và đi lại. Điều này làm giảm lợi ích thực tế của việc chuyển từ nông thôn sang đô thị.

Chênh lệch giữa các đô thị cũng có thể gia tăng. Một số trung tâm lớn thu hút phần lớn vốn, lao động có kỹ năng và dịch vụ chất lượng cao, trong khi các đô thị nhỏ không hình thành được nền tảng sản xuất đủ mạnh. Kết quả là cơ cấu kinh tế tập trung quá mức vào một vài cực phát triển.

Ngoài ra, không nên đồng nhất mở rộng xây dựng với chuyển dịch cơ cấu bền vững. Giá trị bất động sản và hoạt động xây dựng có thể tăng nhanh trong một giai đoạn, nhưng nếu không đi kèm năng lực sản xuất, đổi mới và việc làm dài hạn, nền kinh tế đô thị có nguy cơ phụ thuộc vào đất đai và đầu tư tài sản.

Đánh giá chuyển dịch cơ cấu dưới tác động của đô thị hóa

Để đánh giá chất lượng của quá trình này, không nên chỉ sử dụng tỷ lệ dân số đô thị. Cần xem xét đồng thời sự thay đổi của ngành nghề, lao động, năng suất và không gian kinh tế.

Các nhóm chỉ báo quan trọng gồm:

·         Tỷ trọng lao động và giá trị gia tăng của nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ

·         Năng suất lao động của từng ngành và toàn nền kinh tế

·         Tỷ lệ việc làm chính thức, mức thu nhập và chất lượng việc làm đô thị

·         Mức độ đa dạng của hệ thống ngành nghề

·         Khả năng tiếp cận giao thông, nhà ở và dịch vụ công

·         Mức liên kết giữa đô thị trung tâm, vùng ven và khu vực nông thôn

·         Tỷ trọng các ngành có hàm lượng công nghệ và tri thức cao

·         Mức chênh lệch phát triển giữa các vùng và nhóm dân cư

Một đô thị có dân số tăng nhanh nhưng năng suất trì trệ, việc làm phi chính thức lớn và hạ tầng quá tải chưa thể được xem là đã thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu thành công. Ngược lại, đô thị hóa có chất lượng phải giúp nguồn lực chuyển sang các hoạt động tạo giá trị cao hơn, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận cơ hội kinh tế.

Đô thị hóa thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế thông qua ba kênh chính: chuyển lao động khỏi các hoạt động nông nghiệp năng suất thấp, mở rộng mạng lưới công nghiệp và dịch vụ, đồng thời tổ chức lại không gian sản xuất theo hướng tập trung và liên kết hơn.

Tác động này hình thành nhờ lợi thế kinh tế kết tụ, quy mô thị trường, hạ tầng, chuyên môn hóa và trao đổi tri thức. Tuy nhiên, đô thị hóa chỉ tạo ra chuyển dịch có chất lượng khi tốc độ tăng dân số đi cùng năng lực tạo việc làm, đào tạo kỹ năng, cung cấp nhà ở, phát triển hạ tầng và quản trị đất đai.

Vì thế, thước đo quan trọng không phải là đô thị mở rộng nhanh đến đâu, mà là quá trình mở rộng đó có giúp lao động đạt năng suất cao hơn, doanh nghiệp tạo giá trị lớn hơn và các vùng được kết nối hiệu quả hơn hay không.