Đầu tư tác động đến tăng trưởng kinh tế bằng những cơ chế nào?

Đầu tư ảnh hưởng đến tăng trưởng thông qua hai nhóm cơ chế. Trong ngắn hạn, chi tiêu đầu tư làm tăng tổng cầu, doanh thu, việc làm và thu nhập. Trong trung và dài hạn, đầu tư làm tăng lượng vốn sản xuất, cải thiện năng suất lao động, thúc đẩy đổi mới và mở rộng sản lượng tiềm năng. Hai nhóm tác động này có quan hệ với nhau nhưng không đồng nhất: một dự án có thể tạo cầu ngay khi được triển khai nhưng chỉ đóng góp bền vững cho tăng trưởng nếu tài sản hình thành thực sự hữu ích và được khai thác hiệu quả.

Đầu tư tạo thêm tổng cầu và kích thích sản lượng trong ngắn hạn

Theo cách tiếp cận chi tiêu, tổng sản phẩm trong nước có thể biểu diễn bằng công thức:

GDP = Tiêu dùng Đầu tư Chi tiêu chính phủ Xuất khẩu ròng

Khi doanh nghiệp xây dựng nhà máy, mua máy móc hoặc triển khai hệ thống công nghệ, khoản chi đó trở thành thu nhập của nhà thầu, nhà cung cấp thiết bị, người lao động và các đơn vị dịch vụ liên quan. Những chủ thể nhận được thu nhập có thể tiếp tục chi tiêu, làm phát sinh thêm sản lượng ở các vòng tiếp theo.

Đây là cơ chế số nhân đầu tư. Chẳng hạn, một dự án xây dựng không chỉ tạo giá trị trong ngành xây dựng mà còn làm tăng nhu cầu đối với vật liệu, vận tải, thiết kế, tài chính và lao động. Thu nhập của người lao động tăng lên có thể kéo theo tiêu dùng cao hơn, từ đó tiếp tục hỗ trợ hoạt động kinh tế.

Mức số nhân không cố định. Nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế cho thấy tại các nền kinh tế phát triển, số nhân đầu tư công được ước tính trong khoảng 0,4 ở ngắn hạn đến 1,4 ở trung hạn. Điều đó có nghĩa một đơn vị đầu tư công có thể tạo ra mức tăng sản lượng khác nhau tùy thời gian, trạng thái chu kỳ và điều kiện kinh tế.

Tác động ngắn hạn thường mạnh hơn khi:

·         Nền kinh tế đang có công suất dư thừa và tỷ lệ thất nghiệp cao

·         Doanh nghiệp có thể tăng sản lượng mà chưa gặp giới hạn về năng lực cung ứng

·         Ngân hàng có khả năng đáp ứng nhu cầu tín dụng

·         Dự án sử dụng nhiều hàng hóa, dịch vụ và lao động trong nước

·         Chính sách tiền tệ không phản ứng bằng việc tăng mạnh lãi suất

Ngược lại, nếu nền kinh tế đã vận hành gần hết công suất, cầu tăng nhanh có thể chuyển thành lạm phát, nhập khẩu hoặc tăng giá tài sản thay vì sản lượng thực. Vì vậy, tăng chi đầu tư chưa chắc đồng nghĩa với tăng trưởng thực tương ứng.

Tích lũy vốn làm mở rộng năng lực sản xuất

Cơ chế dài hạn trực tiếp nhất của đầu tư là làm tăng trữ lượng vốn của nền kinh tế. Vốn ở đây bao gồm máy móc, thiết bị, nhà xưởng, hệ thống điện, đường sá, cảng, kho vận, mạng viễn thông, phần mềm và các tài sản được sử dụng để sản xuất hàng hóa, dịch vụ.

Có thể mô tả sản lượng bằng một hàm sản xuất khái quát:

Y = A × F(K, L)

Trong đó:

·         Y là sản lượng

·         K là lượng vốn sản xuất

·         L là lao động

·         A phản ánh trình độ công nghệ và hiệu quả kết hợp các yếu tố đầu vào

Khi đầu tư mới lớn hơn phần vốn bị hao mòn, trữ lượng vốn ròng tăng lên. Nền kinh tế có thêm nhà máy, phương tiện, thiết bị và hạ tầng để sản xuất. Một doanh nghiệp đang vận hành một dây chuyền có thể tăng công suất bằng cách lắp thêm dây chuyền mới. Một khu vực thiếu điện có thể thu hút thêm cơ sở sản xuất khi hệ thống điện được mở rộng và ổn định hơn.

Tuy nhiên, không phải toàn bộ chi tiêu được gọi là đầu tư đều làm tăng năng lực sản xuất với mức độ giống nhau. Để tích lũy vốn tạo ra tăng trưởng thực, tài sản hình thành phải:

·         Đáp ứng một nhu cầu kinh tế có thật

·         Được hoàn thành và đưa vào sử dụng

·         Có khả năng kết nối với các tài sản sản xuất khác

·         Được bảo trì trong suốt vòng đời

·         Tạo ra sản lượng hoặc giảm chi phí lớn hơn nguồn lực đã bỏ ra

Một nhà máy không có đầu ra, một tuyến đường ít được sử dụng hoặc một hệ thống công nghệ không tương thích vẫn làm tăng chi tiêu đầu tư trong giai đoạn xây dựng, nhưng đóng góp dài hạn rất hạn chế.

Đầu tư làm tăng năng suất lao động thông qua trang bị vốn

Đầu tư còn thúc đẩy tăng trưởng bằng cơ chế tăng cường vốn trên mỗi lao động, thường được gọi là thâm dụng vốn hoặc capital deepening. Khi một người lao động được hỗ trợ bởi nhiều máy móc, công nghệ và cơ sở vật chất hơn, họ có thể tạo ra nhiều sản lượng hơn trong cùng một khoảng thời gian.

Ví dụ, một công nhân sử dụng thiết bị tự động có thể kiểm soát sản lượng lớn hơn so với sản xuất hoàn toàn thủ công. Một nhân viên logistics sử dụng hệ thống quản lý kho và thiết bị quét mã có thể xử lý nhiều đơn hàng hơn với tỷ lệ sai sót thấp hơn. Một kỹ sư được cung cấp phần mềm mô phỏng có thể rút ngắn thời gian thiết kế và thử nghiệm.

OECD phân tích tăng trưởng năng suất lao động thành hai nguồn chính: đóng góp của mức vốn trên mỗi giờ lao động và tăng năng suất đa nhân tố, tức phần sản lượng tăng thêm không thể giải thích chỉ bằng việc sử dụng nhiều vốn và lao động hơn.

Cơ chế này cho thấy quy mô đầu tư chỉ là một phần của vấn đề. Loại tài sản được đầu tư cũng rất quan trọng. Máy móc hiện đại, phần mềm, dữ liệu và thiết bị công nghệ có thể tạo ảnh hưởng khác với công trình ít được sử dụng. OECD nhấn mạnh rằng việc phân tách đầu tư theo từng loại tài sản giúp nhận diện rõ hơn đóng góp khác nhau của chúng đối với GDP và năng suất.

Trang bị vốn cũng phải đi cùng kỹ năng. Máy móc hiện đại không tự động làm năng suất tăng nếu người lao động không biết vận hành, quy trình quản trị không thay đổi hoặc doanh nghiệp thiếu khả năng bảo trì. Vì vậy, hiệu quả đầu tư vật chất thường phụ thuộc vào đầu tư bổ sung cho đào tạo, tổ chức và quản lý.

Đầu tư thúc đẩy công nghệ và năng suất đa nhân tố

Một nền kinh tế có thể tăng sản lượng bằng cách sử dụng nhiều vốn hơn, nhưng tăng trưởng bền vững còn đòi hỏi sử dụng các nguồn lực hiệu quả hơn. Đây là vai trò của đổi mới công nghệ và năng suất đa nhân tố.

Đầu tư vào nghiên cứu, phần mềm, dữ liệu, bằng sáng chế, quy trình quản lý và năng lực tổ chức có thể làm thay đổi cách kết hợp vốn với lao động. Khi đó, doanh nghiệp không chỉ sản xuất nhiều hơn vì có thêm máy móc mà còn tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một lượng đầu vào.

Cơ chế lan tỏa thường diễn ra theo các bước:

1.    Doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ hoặc quy trình mới

2.    Chi phí sản xuất giảm hoặc chất lượng sản phẩm tăng

3.    Doanh nghiệp mở rộng thị trường và tạo áp lực cạnh tranh

4.    Các đơn vị khác học hỏi, sao chép hoặc phát triển giải pháp tốt hơn

5.    Công nghệ và phương pháp quản trị được phổ biến trong ngành

6.    Năng suất của toàn nền kinh tế được cải thiện

Đầu tư công nghệ thường cần các tài sản bổ trợ. Chẳng hạn, ứng dụng trí tuệ nhân tạo không chỉ cần phần mềm mà còn đòi hỏi hạ tầng điện toán đám mây, hệ thống dữ liệu, phần cứng chuyên dụng và lao động có kỹ năng. OECD nhận định các khoản đầu tư vào những tài sản bổ trợ này có thể làm tăng vốn sản xuất và hỗ trợ tăng năng suất dài hạn.

Dẫu vậy, tác động công nghệ thường xuất hiện với độ trễ. Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp có thể phải chịu chi phí mua thiết bị, đào tạo, chuyển đổi dữ liệu và điều chỉnh quy trình. Năng suất chỉ tăng rõ rệt khi công nghệ đã được tích hợp vào hoạt động thực tế.

Hạ tầng công cộng làm giảm chi phí và khuyến khích đầu tư tư nhân

Đầu tư công vào giao thông, năng lượng, nước, viễn thông, giáo dục và y tế không chỉ tạo thêm cầu. Những tài sản này còn cung cấp nền tảng để khu vực tư nhân hoạt động với chi phí thấp hơn và độ tin cậy cao hơn.

Một tuyến đường tốt có thể rút ngắn thời gian vận chuyển. Hệ thống điện ổn định làm giảm chi phí máy phát dự phòng và gián đoạn sản xuất. Hạ tầng số giúp doanh nghiệp tiếp cận khách hàng, thanh toán và quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả hơn. Trường học và cơ sở y tế góp phần hình thành lực lượng lao động có kỹ năng và sức khỏe tốt hơn.

Khi hạ tầng công làm tăng lợi suất kỳ vọng của dự án tư nhân, nó có thể tạo hiệu ứng dẫn dắt đầu tư. Doanh nghiệp sẵn sàng xây nhà máy hoặc mở rộng hoạt động tại khu vực mà giao thông, điện, nước và kết nối số đã đáp ứng yêu cầu.

IMF cho rằng đầu tư công có thể nâng tăng trưởng thông qua cả số nhân tài khóa và sự gia tăng của trữ lượng vốn công. Hiệu quả thường cao hơn tại những nền kinh tế có mức vốn công ban đầu thấp, vì một công trình thiết yếu mới có thể tháo gỡ nút thắt lớn hơn so với việc bổ sung tài sản tại nơi hạ tầng đã tương đối đầy đủ.

Tuy nhiên, đầu tư công cũng có thể lấn át đầu tư tư nhân khi được tài trợ bằng vay nợ quá mức, làm lãi suất tăng hoặc hút nguồn lực khỏi khu vực sản xuất hiệu quả hơn. Kết quả phụ thuộc vào chất lượng dự án, phương thức tài trợ và tình trạng của nền kinh tế.

Đầu tư vào con người nâng chất lượng nguồn lao động

Vốn con người gồm kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm và sức khỏe giúp người lao động tạo ra giá trị. Chi cho giáo dục, đào tạo nghề, chăm sóc sức khỏe và phát triển kỹ năng vì thế có thể được xem là đầu tư, dù không phải mọi khoản đều được ghi nhận như tài sản cố định trong hệ thống tài khoản quốc gia.

Đầu tư vào con người tác động đến tăng trưởng qua nhiều kênh:

·         Người lao động thực hiện công việc phức tạp hơn

·         Khả năng sử dụng máy móc và công nghệ được cải thiện

·         Doanh nghiệp giảm sai sót và chi phí giám sát

·         Năng lực tiếp nhận, điều chỉnh và sáng tạo công nghệ tăng lên

·         Sức khỏe tốt hơn giúp giảm thời gian nghỉ việc và kéo dài thời gian lao động hiệu quả

Vốn vật chất và vốn con người có tính bổ sung. Một nền kinh tế có thể nhập khẩu máy móc tiên tiến, nhưng lợi ích sẽ thấp nếu thiếu kỹ sư, kỹ thuật viên, nhà quản lý và người vận hành có năng lực. Ngược lại, lao động có kỹ năng cũng khó phát huy năng suất nếu thiếu thiết bị, cơ sở hạ tầng và hệ thống tổ chức phù hợp.

Do đó, đầu tư chỉ tạo mức tăng năng suất cao khi danh mục vốn có tính đồng bộ. OECD lưu ý rằng nguồn lao động có kỹ năng phù hợp vừa có thể khuyến khích doanh nghiệp đầu tư, vừa giúp tối đa hóa lợi ích năng suất từ khoản đầu tư đó.

Đầu tư hỗ trợ chuyển dịch cơ cấu và mở rộng ngành có năng suất cao

Tăng trưởng không chỉ đến từ việc mỗi ngành sản xuất nhiều hơn. Nó còn có thể xuất hiện khi vốn và lao động chuyển từ hoạt động có năng suất thấp sang hoạt động có năng suất cao hơn.

Đầu tư đóng vai trò trung tâm trong quá trình này vì ngành mới thường cần tài sản mới. Việc chuyển từ sản xuất thủ công sang công nghiệp chế biến đòi hỏi nhà xưởng, máy móc, điện và logistics. Phát triển dịch vụ số cần hạ tầng viễn thông, trung tâm dữ liệu, phần mềm và nguồn nhân lực chuyên môn.

Khi vốn được phân bổ vào doanh nghiệp có công nghệ tốt, thị trường rõ ràng và năng lực quản trị cao, năng suất bình quân của nền kinh tế có thể tăng. Ngược lại, nếu vốn liên tục chảy vào đơn vị kém hiệu quả vì ưu đãi méo mó, quan hệ đặc quyền hoặc cơ chế tín dụng thiếu kỷ luật, đầu tư lớn vẫn có thể đi kèm năng suất thấp.

Vì vậy, hệ thống tài chính ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa đầu tư và tăng trưởng. Ngân hàng và thị trường vốn không chỉ huy động tiết kiệm mà còn phải lựa chọn dự án, định giá rủi ro và chuyển vốn đến nơi có khả năng tạo giá trị cao. Một hệ thống phân bổ vốn hiệu quả có thể hỗ trợ đổi mới và tăng năng suất; các rào cản tài chính lại có thể làm giảm đầu tư và tốc độ tiếp nhận công nghệ.

Vì sao đầu tư nhiều chưa chắc tạo ra tăng trưởng cao?

Quan hệ giữa đầu tư và tăng trưởng không phải tỷ lệ thuận trong mọi trường hợp. Cùng một lượng vốn, hai nền kinh tế có thể tạo ra mức sản lượng tăng thêm rất khác nhau.

Lợi suất giảm dần của vốn

Khi một nền kinh tế thiếu vốn, một máy móc hoặc công trình mới có thể tạo ra mức cải thiện lớn. Nhưng khi số lượng tài sản tăng mà công nghệ, kỹ năng và thị trường không thay đổi, mỗi đơn vị vốn bổ sung có xu hướng tạo ít sản lượng hơn.

Ví dụ, dây chuyền sản xuất thứ hai có thể giúp giải quyết tình trạng thiếu công suất, nhưng dây chuyền thứ mười có thể không mang lại nhiều giá trị nếu nhu cầu thị trường không đủ lớn. Muốn duy trì tăng trưởng dài hạn, đầu tư phải gắn với tiến bộ công nghệ, nâng cao kỹ năng và cải thiện cách tổ chức sản xuất.

Phân bổ vốn sai địa chỉ

Đầu tư có thể làm tăng quy mô tài sản nhưng không làm tăng năng suất nếu vốn đi vào dự án có lợi ích kinh tế thấp. Nguyên nhân có thể là dự báo nhu cầu sai, lựa chọn dự án thiếu minh bạch, tín dụng ưu đãi không dựa trên hiệu quả hoặc kỳ vọng giá tài sản tăng kéo dài.

Khi đó, nền kinh tế phải gánh chi phí vốn, nợ và bảo trì trong khi dòng thu nhập tạo ra không đủ bù đắp. Nguồn lực cũng bị giữ lại trong dự án kém hiệu quả thay vì được chuyển đến hoạt động có năng suất cao hơn.

Mất cân đối giữa các loại vốn

Một nhà máy hiện đại có thể hoạt động dưới công suất nếu thiếu điện, logistics hoặc lao động có kỹ năng. Một tuyến đường mới có thể ít được sử dụng nếu không kết nối với trung tâm sản xuất. Đầu tư vào từng tài sản riêng lẻ vì thế chưa đủ; hiệu quả phụ thuộc vào mức độ bổ trợ giữa vốn vật chất, hạ tầng, công nghệ và con người.

Áp lực nợ, lãi suất và ổn định vĩ mô

Đầu tư được tài trợ bằng nợ chỉ tạo lợi ích ròng khi lợi suất kinh tế đủ lớn so với chi phí vốn và rủi ro. Vay quá nhiều có thể làm tăng nghĩa vụ trả nợ, thu hẹp không gian tài khóa hoặc gây áp lực lên lãi suất và tỷ giá.

Trong khu vực tư nhân, tín dụng tăng quá nhanh có thể đẩy vốn vào bất động sản hoặc tài sản đầu cơ thay vì năng lực sản xuất. Khi giá tài sản điều chỉnh, nợ xấu tăng và doanh nghiệp phải giảm đầu tư, khiến tăng trưởng suy yếu.

Độ trễ và chi phí điều chỉnh

Nhiều khoản đầu tư không tạo sản lượng ngay. Công trình phải được xây dựng, thiết bị phải lắp đặt, người lao động phải được đào tạo và quy trình phải được điều chỉnh. Trong thời gian đó, chi phí đã phát sinh nhưng lợi ích chưa xuất hiện đầy đủ.

Vì vậy, đánh giá tác động đầu tư cần tách biệt hiệu ứng cầu ngắn hạn với hiệu ứng năng lực sản xuất dài hạn, đồng thời xem xét toàn bộ vòng đời của tài sản.

Chất lượng và hiệu quả đầu tư quan trọng hơn quy mô đơn thuần

Tỷ lệ đầu tư trên GDP cho biết nền kinh tế dành bao nhiêu nguồn lực cho hình thành vốn, nhưng không tự nó cho biết nguồn lực ấy được sử dụng hiệu quả đến đâu. World Bank theo dõi tổng vốn hình thành và tổng vốn cố định hình thành theo tỷ lệ GDP như các chỉ báo quan trọng, song việc diễn giải vẫn phải đặt trong bối cảnh cơ cấu tài sản và chất lượng sử dụng vốn.

Một hệ thống đầu tư có chất lượng cần trả lời được bốn câu hỏi:

1.    Đầu tư vào đâu?

2.    Tài sản có giải quyết nút thắt sản xuất hoặc đáp ứng nhu cầu thị trường hay không

3.    Đầu tư bằng cách nào?

4.    Dự án có được thẩm định, lựa chọn, triển khai và giám sát hiệu quả hay không

5.    Đầu tư được kết nối với yếu tố nào?

6.    Tài sản có đi kèm kỹ năng, công nghệ, hạ tầng và thể chế phù hợp hay không

7.    Kết quả được đo bằng gì?

8.    Cần đánh giá công suất sử dụng, sản lượng tăng thêm, năng suất, chi phí vận hành, dòng tiền và lợi ích xã hội thay vì chỉ nhìn vào số vốn đã giải ngân

Về bản chất, tăng trưởng bền vững cần sự kết hợp giữa tích lũy vốn, cải thiện năng suất và chuyển dịch cơ cấu. Chỉ tăng lượng vốn mà không nâng hiệu quả sử dụng vốn sẽ khiến chi phí đầu tư ngày càng lớn trong khi sản lượng tăng thêm ngày càng nhỏ. OECD cũng kết luận rằng tăng trưởng bền vững cần một tổ hợp cân bằng giữa tích lũy vốn, điều chỉnh kinh tế vĩ mô và thay đổi cơ cấu.

Đầu tư tác động đến tăng trưởng kinh tế qua một chuỗi cơ chế liên kết. Trong ngắn hạn, chi tiêu đầu tư làm tăng tổng cầu, việc làm và thu nhập. Trong dài hạn, tài sản mới làm tăng trữ lượng vốn, mở rộng công suất, trang bị thêm phương tiện cho người lao động và tạo điều kiện ứng dụng công nghệ. Đầu tư hạ tầng và vốn con người còn làm giảm chi phí, cải thiện kỹ năng và khuyến khích khu vực tư nhân mở rộng hoạt động.

Tuy nhiên, vốn đầu tư không tự động chuyển thành tăng trưởng. Kết quả phụ thuộc vào việc vốn có được phân bổ đúng dự án, hình thành tài sản hữu ích, kết hợp với kỹ năng và công nghệ, được vận hành đủ công suất và tạo ra lợi ích lớn hơn chi phí hay không. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là nền kinh tế đầu tư bao nhiêu, mà còn là đầu tư vào đâu, hiệu quả thế nào và có làm tăng năng suất cùng năng lực sản xuất dài hạn hay không.