Kinh tế phát triển hướng đến những kết quả kinh tế và xã hội nào?

Có thể hình dung kết quả phát triển qua ba câu hỏi liên kết với nhau:

·         Nền kinh tế có tạo ra nhiều thu nhập và cơ hội sản xuất hơn không

·         Thành quả đó có giúp nhiều nhóm dân cư cải thiện cuộc sống không

·         Quá trình cải thiện có thể duy trì lâu dài mà không tạo ra chi phí xã hội và môi trường quá lớn không

Kinh tế phát triển là gì?

“Kinh tế phát triển” có thể được hiểu theo hai nghĩa có quan hệ chặt chẽ.

Thứ nhất, đây là một lĩnh vực của kinh tế học nghiên cứu vì sao một số quốc gia đạt được mức sống cao trong khi những quốc gia khác vẫn đối mặt với nghèo đói, năng suất thấp, thiếu việc làm và hạn chế về dịch vụ cơ bản. Lĩnh vực này phân tích các yếu tố như tích lũy vốn, lao động, công nghệ, giáo dục, y tế, cơ sở hạ tầng, thể chế, phân phối thu nhập và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Thứ hai, kinh tế phát triển còn chỉ quá trình biến đổi của một nền kinh tế theo hướng tạo ra năng lực sản xuất cao hơn và đời sống tốt hơn. Quá trình đó thường bao gồm:

·         Thu nhập thực tế bình quân đầu người tăng

·         Năng suất lao động được cải thiện

·         Cơ cấu sản xuất chuyển sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn

·         Việc làm trở nên ổn định và có chất lượng hơn

·         Nghèo đói và tình trạng thiếu hụt các nhu cầu cơ bản giảm xuống

·         Khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, nhà ở, nước sạch và an sinh xã hội được mở rộng

·         Cơ hội kinh tế được phân bổ rộng hơn giữa các nhóm dân cư

Điểm cốt lõi là phát triển phải tạo ra sự thay đổi về chất, chứ không chỉ làm tăng quy mô của nền kinh tế. Một quốc gia có thể đạt tốc độ tăng GDP cao nhờ khai thác tài nguyên hoặc mở rộng đầu tư trong một thời gian, nhưng chưa chắc đã phát triển nếu năng suất không cải thiện, việc làm tốt không được tạo ra hoặc phần lớn người dân không được hưởng lợi.

Tăng trưởng kinh tế tạo nền tảng vật chất cho phát triển

Kết quả kinh tế đầu tiên mà quá trình phát triển hướng đến là sự gia tăng bền vững của sản lượng, thu nhập và năng suất.

Tăng trưởng làm mở rộng lượng nguồn lực mà xã hội có thể sử dụng. Khi doanh nghiệp sản xuất nhiều hơn, người lao động có thêm việc làm và Nhà nước có nguồn thu lớn hơn, nền kinh tế có điều kiện đầu tư vào cơ sở hạ tầng, trường học, bệnh viện, công nghệ và các chương trình an sinh.

Tuy nhiên, không phải mọi hình thức tăng trưởng đều tạo ra kết quả phát triển như nhau. Chất lượng tăng trưởng phụ thuộc vào cơ chế tạo ra nó.

Tăng trưởng dựa chủ yếu vào khai thác thêm tài nguyên, sử dụng nhiều lao động giá rẻ hoặc mở rộng tín dụng quá mức có thể đạt kết quả nhanh nhưng khó duy trì. Ngược lại, tăng trưởng dựa trên năng suất, kỹ năng, đổi mới công nghệ, tổ chức sản xuất hiệu quả và thể chế đáng tin cậy thường tạo ra nền tảng lâu dài hơn.

Các chỉ tiêu thường được sử dụng để đánh giá khía cạnh này gồm:

·         Tốc độ tăng GDP thực tế

·         GDP thực tế bình quân đầu người

·         Năng suất lao động

·         Tỷ lệ đầu tư và tích lũy vốn

·         Mức độ ứng dụng công nghệ

·         Khả năng tạo việc làm

·         Thu nhập thực tế của người lao động

GDP vẫn là một chỉ tiêu cần thiết vì phản ánh quy mô hoạt động kinh tế. Dù vậy, GDP không cho biết đầy đủ thu nhập được phân phối ra sao, chất lượng việc làm như thế nào hay người dân có sống khỏe mạnh và an toàn hơn hay không. Vì thế, tăng trưởng là điều kiện quan trọng nhưng chưa phải kết quả cuối cùng của phát triển.

Chuyển dịch cơ cấu giúp nâng cao năng suất và chất lượng việc làm

Một nền kinh tế phát triển không chỉ sản xuất nhiều hơn mà còn thay đổi cách thức sản xuất.

Trong giai đoạn đầu, phần lớn lao động có thể tập trung ở những hoạt động năng suất thấp, mang tính tự cung tự cấp hoặc có giá trị gia tăng hạn chế. Quá trình phát triển tạo điều kiện để lao động, vốn và công nghệ dịch chuyển sang các ngành có năng suất cao hơn như công nghiệp chế biến, dịch vụ chuyên môn, logistics, tài chính, công nghệ và các hoạt động nông nghiệp hiện đại.

Chuyển dịch cơ cấu tạo ra ba tác động chính.

Trước hết, nguồn lực được chuyển đến nơi có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn. Một lao động được trang bị kỹ năng, máy móc và công nghệ tốt thường tạo ra sản lượng cao hơn so với khi làm việc trong điều kiện thiếu vốn và thiếu kết nối thị trường.

Tiếp theo, cơ cấu kinh tế đa dạng hơn giúp giảm sự phụ thuộc vào một số ít mặt hàng, ngành nghề hoặc nguồn tài nguyên. Điều này làm tăng khả năng chống chịu trước biến động giá cả, thiên tai và suy giảm nhu cầu từ bên ngoài.

Cuối cùng, chuyển dịch cơ cấu có thể tạo ra việc làm chính thức, ổn định và có khả năng tích lũy kỹ năng. Đây là cầu nối trực tiếp giữa tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống.

Tuy nhiên, chuyển dịch cơ cấu không tự động mang lại lợi ích cho tất cả mọi người. Người lao động có thể mất sinh kế nếu ngành cũ suy giảm nhanh hơn khả năng tạo việc làm mới. Khoảng cách kỹ năng cũng có thể khiến một bộ phận dân cư không tiếp cận được các cơ hội có năng suất cao. Vì vậy, giáo dục nghề nghiệp, chính sách thị trường lao động, bảo hiểm xã hội và hỗ trợ chuyển đổi việc làm là những điều kiện quan trọng.

Giảm nghèo và bảo đảm các nhu cầu sống cơ bản

Một trong những kết quả xã hội trực tiếp nhất của kinh tế phát triển là giảm tình trạng người dân không đủ nguồn lực để đáp ứng các nhu cầu thiết yếu.

Nghèo đói không chỉ thể hiện ở thu nhập thấp. Một hộ gia đình còn có thể bị thiếu hụt về dinh dưỡng, nhà ở, nước sạch, vệ sinh, điện, giáo dục, chăm sóc sức khỏe hoặc khả năng tiếp cận thông tin. Vì vậy, đánh giá phát triển cần kết hợp thước đo thu nhập với các chỉ báo nghèo đa chiều.

Tăng trưởng có thể giảm nghèo thông qua nhiều cơ chế:

·         Tạo thêm việc làm và thu nhập

·         Làm tăng nhu cầu đối với lao động

·         Mở rộng thị trường cho hộ sản xuất và doanh nghiệp nhỏ

·         Tăng nguồn thu công để đầu tư vào dịch vụ cơ bản

·         Cải thiện cơ sở hạ tầng và khả năng tiếp cận thị trường

·         Tạo điều kiện tích lũy tài sản và kỹ năng

Dù vậy, tăng trưởng cao không bảo đảm nghèo đói giảm tương ứng. Khi cơ hội kinh tế tập trung ở một số khu vực, ngành nghề hoặc nhóm dân cư, những người thiếu kỹ năng, tài sản, thông tin và kết nối có thể bị bỏ lại phía sau. Các cú sốc như bệnh tật, mất việc, thiên tai hoặc lạm phát cũng có thể khiến những hộ vừa thoát nghèo quay trở lại tình trạng thiếu hụt.

Do đó, kết quả phát triển không chỉ là giảm tỷ lệ nghèo tại một thời điểm mà còn phải nâng cao khả năng chống chịu của người dân. Điều này đòi hỏi việc làm ổn định, bảo hiểm, dịch vụ công có chất lượng và các cơ chế hỗ trợ khi xảy ra rủi ro.

Công bằng trong cơ hội và phân phối thành quả phát triển

Kinh tế phát triển hướng đến một xã hội trong đó nơi sinh, giới tính, dân tộc, hoàn cảnh gia đình hoặc tình trạng tài sản không quyết định hoàn toàn khả năng học tập, làm việc và cải thiện cuộc sống của một người.

Công bằng không nhất thiết có nghĩa mọi người phải có thu nhập giống nhau. Sự khác biệt về thu nhập có thể xuất hiện do khác biệt về kỹ năng, trách nhiệm, mức độ rủi ro hoặc đóng góp kinh tế. Vấn đề phát triển đặt ra là liệu sự chênh lệch đó có đi kèm với cơ hội tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm và pháp luật tương đối bình đẳng hay không.

Bất bình đẳng quá cao có thể làm suy yếu phát triển thông qua nhiều cơ chế. Các hộ thu nhập thấp có thể không đủ khả năng đầu tư cho giáo dục và sức khỏe của con cái. Tài sản và cơ hội kinh doanh có thể tập trung trong một nhóm nhỏ. Khả năng dịch chuyển xã hội suy giảm, khiến tài năng không được sử dụng đầy đủ. Khi người dân cảm thấy thành quả kinh tế không được phân bổ hợp lý, niềm tin xã hội và sự đồng thuận đối với chính sách cũng có thể bị ảnh hưởng.

Một số thước đo thường được sử dụng gồm:

·         Hệ số Gini phản ánh mức độ bất bình đẳng trong phân phối thu nhập hoặc tiêu dùng

·         Tỷ trọng thu nhập của các nhóm dân cư

·         Khoảng cách thu nhập giữa khu vực và nhóm xã hội

·         Khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và việc làm

·         Mức độ dịch chuyển thu nhập giữa các thế hệ

·         Chênh lệch giới trong việc làm, tiền lương và quyền sở hữu tài sản

Tuy nhiên, chỉ nhìn vào một chỉ số phân phối cũng chưa đủ. Hai quốc gia có thể có hệ số bất bình đẳng tương tự nhưng khác nhau đáng kể về mức sống, dịch vụ công và cơ hội dịch chuyển xã hội. Vì vậy, công bằng cần được đánh giá đồng thời qua kết quả và cơ hội.

Phát triển con người và chất lượng sống là đích đến trung tâm

Thu nhập có giá trị vì nó giúp con người có thêm lựa chọn, nhưng thu nhập không phải mục tiêu cuối cùng. Cách tiếp cận phát triển con người nhấn mạnh rằng thành công của một nền kinh tế phải được đánh giá qua khả năng con người sống lâu, khỏe mạnh, có tri thức và chủ động lựa chọn cuộc sống mà họ coi trọng.

Ba nền tảng thường được quan tâm là:

·         Sức khỏe và tuổi thọ

·         Kiến thức và khả năng học tập

·         Mức sống đủ để đáp ứng các nhu cầu thiết yếu

Chỉ số phát triển con người, thường được gọi là HDI, kết hợp các khía cạnh về tuổi thọ, giáo dục và thu nhập. Chỉ số này được thể hiện trên thang từ 0 đến 1, trong đó giá trị cao hơn phản ánh mức thành tựu cao hơn ở ba chiều cơ bản. HDI giúp mở rộng cách đánh giá ra ngoài GDP, nhưng bản thân nó vẫn không phản ánh đầy đủ bất bình đẳng, chất lượng môi trường, tự do, an toàn hay mức độ hài lòng với cuộc sống.

Chất lượng sống còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác:

·         Khả năng tiếp cận dịch vụ y tế có chất lượng

·         Chất lượng học tập thay vì chỉ số năm đi học

·         Nhà ở an toàn và phù hợp

·         Nước sạch, vệ sinh và năng lượng

·         Môi trường sống ít ô nhiễm

·         An ninh cá nhân và an toàn xã hội

·         Thời gian nghỉ ngơi và cân bằng giữa công việc với cuộc sống

·         Khả năng tham gia vào các quyết định ảnh hưởng đến bản thân và cộng đồng

Mối quan hệ giữa tăng trưởng và phát triển con người diễn ra theo hai chiều. Thu nhập cao hơn tạo nguồn lực đầu tư cho y tế và giáo dục. Ngược lại, người dân khỏe mạnh, có kỹ năng và được bảo đảm các điều kiện sống cơ bản sẽ làm việc hiệu quả hơn, thích ứng tốt hơn với công nghệ và đóng góp nhiều hơn cho tăng trưởng.

Thể chế và tính bền vững quyết định thành quả có duy trì được hay không

Một nền kinh tế có thể đạt tăng trưởng trong ngắn hạn nhưng khó duy trì phát triển nếu quyền sở hữu không rõ ràng, pháp luật thiếu nhất quán, tham nhũng phổ biến hoặc chính sách thay đổi khó dự đoán.

Thể chế tạo ra các quy tắc chi phối cách nguồn lực được phân bổ và cách con người hợp tác. Thể chế có chất lượng giúp doanh nghiệp tin tưởng đầu tư dài hạn, người lao động tích lũy kỹ năng và Nhà nước cung cấp dịch vụ công hiệu quả hơn. Ngược lại, thể chế yếu có thể làm tăng chi phí giao dịch, khuyến khích tìm kiếm đặc quyền và khiến nguồn lực chảy vào những hoạt động không tạo ra năng suất.

Phát triển còn phải giải quyết giới hạn môi trường. Tăng trưởng dựa trên khai thác quá mức tài nguyên, ô nhiễm hoặc phát thải cao có thể làm GDP tăng trong hiện tại nhưng đồng thời tạo ra chi phí sức khỏe, tổn thất sinh kế và thiệt hại trong tương lai.

Vì thế, phát triển bền vững cần phối hợp ba chiều:

·         Hiệu quả và sức sống kinh tế

·         Hòa nhập và tiến bộ xã hội

·         Bảo vệ môi trường và tài nguyên

Ba chiều này không hoàn toàn tách biệt. Ô nhiễm làm tăng chi phí y tế và giảm năng suất lao động. Biến đổi khí hậu có thể phá hủy cơ sở hạ tầng và đẩy các hộ dễ tổn thương trở lại nghèo đói. Ngược lại, công nghệ sạch, giao thông hiệu quả và sử dụng năng lượng tiết kiệm có thể vừa giảm tác động môi trường vừa tạo ra ngành nghề mới.

Điều đó không có nghĩa mọi mục tiêu luôn đồng thuận trong ngắn hạn. Chính sách môi trường có thể làm tăng một số chi phí sản xuất; quá trình đóng cửa ngành gây ô nhiễm có thể ảnh hưởng đến việc làm địa phương. Nhiệm vụ của kinh tế phát triển là nhận diện những đánh đổi này và thiết kế cơ chế chuyển đổi để chi phí không tập trung vào các nhóm yếu thế.

Đánh giá kinh tế phát triển cần một hệ thống chỉ tiêu tổng hợp

Không có một chỉ tiêu riêng lẻ nào đủ khả năng phản ánh toàn bộ mức độ phát triển. GDP có thể tăng trong khi bất bình đẳng, ô nhiễm hoặc tình trạng thiếu việc làm vẫn nghiêm trọng. Ngược lại, một nền kinh tế có thể đạt tiến bộ đáng kể về giáo dục và y tế ngay cả khi thu nhập chưa thuộc nhóm cao.

Một hệ thống đánh giá hợp lý cần bao quát ít nhất năm nhóm kết quả:

Năng lực kinh tế

·         GDP thực tế bình quân đầu người

·         Năng suất lao động

·         Mức độ đa dạng của cơ cấu sản xuất

·         Khả năng đổi mới và ứng dụng công nghệ

·         Mức độ ổn định kinh tế vĩ mô

Việc làm và thu nhập

·         Tỷ lệ có việc làm

·         Tỷ lệ thất nghiệp và thiếu việc làm

·         Thu nhập thực tế

·         Năng suất và chất lượng việc làm

·         Mức độ bao phủ của bảo hiểm xã hội

Nghèo đói và phân phối

·         Tỷ lệ nghèo theo thu nhập

·         Mức độ nghèo đa chiều

·         Khoảng cách nghèo

·         Hệ số Gini

·         Khả năng dịch chuyển xã hội

Phát triển con người

·         Tuổi thọ và tình trạng sức khỏe

·         Khả năng tiếp cận dịch vụ y tế

·         Số năm đi học và chất lượng học tập

·         Điều kiện nhà ở và dịch vụ cơ bản

·         Chỉ số phát triển con người

Bền vững và khả năng chống chịu

·         Chất lượng không khí, nước và đất

·         Hiệu quả sử dụng năng lượng và tài nguyên

·         Mức độ dễ tổn thương trước thiên tai và biến đổi khí hậu

·         Khả năng chống chịu của hộ gia đình và hệ thống kinh tế

·         Chất lượng thể chế và mức độ tin cậy của dịch vụ công

Việc kết hợp các nhóm chỉ tiêu giúp tránh hai sai lầm phổ biến: đồng nhất phát triển với tăng trưởng GDP hoặc đánh giá phát triển qua một mục tiêu xã hội riêng lẻ mà bỏ qua năng lực tạo nguồn lực của nền kinh tế.

Kinh tế phát triển hướng đến sự thay đổi đồng thời về quy mô, cơ cấu và chất lượng của đời sống kinh tế – xã hội. Tăng trưởng tạo ra nguồn lực, chuyển dịch cơ cấu nâng cao năng suất, còn chính sách phân phối, dịch vụ công và thể chế quyết định thành quả đó có đến được với người dân hay không.

Vì vậy, một nền kinh tế phát triển không chỉ là nền kinh tế giàu hơn. Đó phải là nền kinh tế tạo ra việc làm tốt hơn, giảm nghèo bền vững, mở rộng cơ hội, nâng cao sức khỏe và tri thức, bảo vệ những nhóm dễ tổn thương và không làm suy giảm khả năng sống của các thế hệ tương lai. Tăng trưởng là phương tiện quan trọng; sự cải thiện có chiều sâu và có thể duy trì trong chất lượng sống của con người mới là kết quả cuối cùng.