Kinh tế vi mô phân tích những quyết định kinh tế nào?

Điểm cốt lõi của kinh tế vi mô không chỉ nằm ở việc mô tả một người mua gì hoặc một doanh nghiệp sản xuất bao nhiêu. Lĩnh vực này còn giải thích vì sao lựa chọn đó xuất hiện, động cơ nào chi phối quyết định, các chủ thể phản ứng thế nào khi giá cả hoặc thu nhập thay đổi và kết quả cuối cùng được hình thành trên thị trường ra sao.

Vì vậy, kinh tế vi mô có thể được hiểu như một hệ thống phân tích các quyết định phân bổ nguồn lực ở quy mô cá nhân và thị trường. Qua đó, người học nhận diện được mối liên hệ giữa sở thích, chi phí, lợi ích, giá cả, cạnh tranh và chính sách.

Kinh tế vi mô là gì?

Kinh tế vi mô là một nhánh của kinh tế học tập trung nghiên cứu hành vi và quyết định của từng đơn vị kinh tế riêng lẻ. Những đơn vị này có thể là một người tiêu dùng, một hộ gia đình, một doanh nghiệp, một người lao động hoặc một ngành hàng cụ thể.

Thuật ngữ “vi mô” không có nghĩa là các vấn đề được nghiên cứu đều nhỏ hoặc không quan trọng. Nó thể hiện cấp độ phân tích. Thay vì xem xét toàn bộ nền kinh tế, kinh tế vi mô đi sâu vào từng chủ thể và từng thị trường để lý giải cách nguồn lực được sử dụng.

Chẳng hạn, kinh tế vi mô có thể phân tích:

·         Người tiêu dùng lựa chọn giữa thực phẩm, quần áo và dịch vụ giải trí như thế nào

·         Doanh nghiệp quyết định số lượng sản phẩm cần sản xuất ra sao

·         Giá của một mặt hàng được hình thành như thế nào

·         Tiền lương trong một ngành chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố nào

·         Thuế, trợ cấp hoặc giá trần làm thay đổi hành vi thị trường ra sao

Nền tảng của các phân tích này là tình trạng khan hiếm. Thu nhập, thời gian, lao động, nguyên liệu và vốn đều có giới hạn. Khi chọn một phương án, chủ thể kinh tế thường phải từ bỏ phương án khác. Phần lợi ích bị bỏ qua được gọi là chi phí cơ hội.

Kinh tế vi mô vì thế không giả định rằng mọi người luôn có thể đạt được tất cả mục tiêu. Nó nghiên cứu cách họ lựa chọn phương án được cho là phù hợp nhất trong phạm vi các ràng buộc đang tồn tại.

Người tiêu dùng quyết định mua gì và mua bao nhiêu?

Một nhóm quyết định trung tâm của kinh tế vi mô là hành vi tiêu dùng. Người tiêu dùng phải phân bổ thu nhập hữu hạn cho nhiều loại hàng hóa và dịch vụ khác nhau.

Quyết định này chịu tác động bởi ba yếu tố chính: sở thích, giá cả và ngân sách. Người tiêu dùng có thể mong muốn nhiều sản phẩm, nhưng họ không thể mua tất cả. Họ phải cân nhắc lợi ích nhận được từ mỗi lựa chọn so với số tiền phải chi.

Lợi ích cận biên ảnh hưởng đến lựa chọn

Khi tiêu dùng thêm một đơn vị hàng hóa, người mua nhận được một phần lợi ích bổ sung, gọi là lợi ích cận biên. Trong nhiều trường hợp, lợi ích bổ sung này giảm dần khi số lượng tiêu dùng tăng lên.

Ví dụ, chai nước đầu tiên khi đang khát có thể mang lại giá trị rất lớn. Chai thứ hai vẫn hữu ích nhưng thường ít giá trị hơn. Đến một mức nhất định, người tiêu dùng có thể không muốn mua thêm dù giá sản phẩm không thay đổi.

Cơ chế này giúp giải thích vì sao người mua thường phân bổ ngân sách cho nhiều loại hàng hóa thay vì dành toàn bộ tiền cho một sản phẩm duy nhất.

Giá và thu nhập làm thay đổi hành vi tiêu dùng

Khi giá một mặt hàng tăng, người tiêu dùng có thể giảm lượng mua hoặc chuyển sang sản phẩm thay thế. Khi giá giảm, sản phẩm trở nên tương đối hấp dẫn hơn, khiến lượng cầu có xu hướng tăng nếu các yếu tố khác không đổi.

Thu nhập cũng tác động đến lựa chọn. Với nhiều hàng hóa thông thường, thu nhập tăng làm nhu cầu tăng. Tuy nhiên, mức độ phản ứng không giống nhau giữa các sản phẩm. Nhu cầu đối với thực phẩm thiết yếu thường ít biến động hơn nhu cầu đối với du lịch, giải trí hoặc hàng hóa cao cấp.

Kinh tế vi mô sử dụng khái niệm độ co giãn của cầu để đo mức độ phản ứng này. Chẳng hạn, nếu giá tăng 1% khiến lượng cầu giảm hơn 1%, cầu được xem là co giãn theo giá. Nếu lượng cầu giảm dưới 1%, cầu được xem là kém co giãn.

Đây là công cụ quan trọng để doanh nghiệp dự báo doanh thu và để cơ quan quản lý đánh giá tác động của thuế hoặc điều chỉnh giá.

Doanh nghiệp quyết định sản xuất như thế nào?

Doanh nghiệp phải quyết định sản xuất sản phẩm gì, sản xuất bằng phương pháp nào và đưa ra thị trường bao nhiêu sản phẩm. Mục tiêu thường được mô hình hóa là tối đa hóa lợi nhuận trong các giới hạn về công nghệ, vốn, lao động và nhu cầu thị trường.

Lợi nhuận được xác định bằng tổng doanh thu trừ tổng chi phí. Tuy nhiên, để quyết định có nên sản xuất thêm hay không, doanh nghiệp không chỉ nhìn vào tổng lợi nhuận mà còn so sánh doanh thu cận biên với chi phí cận biên.

Doanh thu cận biên là phần doanh thu tăng thêm khi bán thêm một đơn vị sản phẩm. Chi phí cận biên là phần chi phí tăng thêm khi sản xuất đơn vị đó. Về nguyên tắc, doanh nghiệp có động cơ mở rộng sản lượng khi doanh thu cận biên còn lớn hơn chi phí cận biên.

Khi hai đại lượng tiến đến bằng nhau, doanh nghiệp thường đạt gần mức sản lượng tối ưu theo mục tiêu lợi nhuận. Nếu tiếp tục sản xuất trong khi chi phí cận biên cao hơn doanh thu cận biên, phần sản lượng bổ sung có thể làm lợi nhuận giảm.

Chi phí cố định và chi phí biến đổi

Kinh tế vi mô phân biệt chi phí cố định với chi phí biến đổi. Chi phí cố định không thay đổi ngay theo sản lượng trong ngắn hạn, chẳng hạn tiền thuê nhà xưởng. Chi phí biến đổi thay đổi theo số lượng sản phẩm, chẳng hạn nguyên liệu hoặc tiền công theo giờ.

Sự phân biệt này giúp giải thích vì sao một doanh nghiệp vẫn có thể tiếp tục hoạt động trong ngắn hạn dù tổng lợi nhuận âm. Nếu doanh thu còn đủ bù chi phí biến đổi và một phần chi phí cố định, tiếp tục sản xuất có thể ít bất lợi hơn đóng cửa ngay lập tức.

Trong dài hạn, doanh nghiệp phải bù được toàn bộ chi phí kinh tế, kể cả chi phí cơ hội của vốn và công sức quản lý. Nếu không, nguồn lực có xu hướng dịch chuyển sang phương án khác có lợi hơn.

Công nghệ và năng suất ảnh hưởng đến quyết định

Công nghệ tốt hơn có thể làm giảm lượng đầu vào cần thiết cho mỗi đơn vị sản phẩm. Khi năng suất lao động tăng, chi phí sản xuất bình quân có thể giảm, tạo điều kiện để doanh nghiệp hạ giá, tăng sản lượng hoặc nâng lợi nhuận.

Tuy nhiên, mở rộng quy mô không phải lúc nào cũng làm chi phí giảm. Khi tổ chức trở nên quá phức tạp, chi phí quản lý, phối hợp và kiểm soát có thể tăng. Vì vậy, kinh tế vi mô còn phân tích lợi thế kinh tế theo quy mô và bất lợi do quy mô để xác định giới hạn mở rộng phù hợp.

Người lao động và doanh nghiệp quyết định trên thị trường lao động ra sao?

Trên thị trường lao động, hộ gia đình cung cấp sức lao động, còn doanh nghiệp tạo ra nhu cầu tuyển dụng. Tiền lương được hình thành từ sự tương tác giữa cung và cầu lao động, nhưng mức lương thực tế còn phụ thuộc vào kỹ năng, năng suất, điều kiện làm việc và khả năng thương lượng.

Người lao động phải lựa chọn giữa thời gian làm việc và thời gian nghỉ ngơi. Làm thêm giờ giúp tăng thu nhập nhưng làm giảm thời gian dành cho gia đình, học tập hoặc giải trí. Vì vậy, mức lương không chỉ là khoản tiền nhận được mà còn là tín hiệu làm thay đổi chi phí cơ hội của thời gian nghỉ.

Doanh nghiệp quyết định tuyển thêm lao động dựa trên giá trị mà người lao động bổ sung vào sản lượng. Khi giá trị sản phẩm cận biên của lao động lớn hơn chi phí sử dụng lao động, doanh nghiệp có động cơ tuyển thêm. Khi hai đại lượng này cân bằng, nhu cầu tuyển dụng có xu hướng ổn định.

Cơ chế đó giải thích vì sao lao động có năng suất cao hơn, kỹ năng khan hiếm hơn hoặc tạo ra sản phẩm có giá trị thị trường lớn hơn thường nhận được mức lương cao hơn. Tuy nhiên, tiền lương không chỉ phản ánh năng suất. Thể chế lao động, thông tin không đầy đủ, phân biệt đối xử và quyền lực thương lượng cũng có thể làm kết quả khác với mô hình cạnh tranh lý tưởng.

Giá cả và sản lượng được hình thành trên thị trường như thế nào?

Thị trường là nơi quyết định của người mua và người bán gặp nhau. Người tiêu dùng tạo ra cầu, còn doanh nghiệp tạo ra cung.

Đường cầu thường thể hiện mối quan hệ nghịch biến giữa giá và lượng cầu: giá cao hơn thường đi kèm lượng mua thấp hơn. Đường cung thường thể hiện mối quan hệ đồng biến giữa giá và lượng cung: giá cao hơn tạo động lực để người bán cung cấp nhiều hơn.

Mức giá mà tại đó lượng cung bằng lượng cầu được gọi là giá cân bằng. Tại điểm này, lượng hàng người bán muốn cung cấp phù hợp với lượng hàng người mua muốn mua.

Nếu giá cao hơn mức cân bằng, thị trường có thể xuất hiện dư cung. Người bán khó tiêu thụ hết hàng và có động cơ giảm giá. Nếu giá thấp hơn mức cân bằng, thị trường có thể xuất hiện thiếu hụt. Người mua cạnh tranh để có hàng, tạo áp lực làm giá tăng.

Giá cả vì thế thực hiện chức năng truyền tín hiệu. Giá tăng cho người tiêu dùng biết rằng hàng hóa đang trở nên khan hiếm tương đối, đồng thời báo cho doanh nghiệp rằng việc tăng sản lượng có thể mang lại lợi ích. Giá giảm phát đi tín hiệu ngược lại.

Tuy nhiên, cơ chế cân bằng không đồng nghĩa với việc kết quả luôn công bằng hoặc có lợi cho mọi người. Cân bằng thị trường chỉ mô tả trạng thái mà các lực lượng cung và cầu tương thích với nhau trong những điều kiện nhất định.

Cấu trúc cạnh tranh làm thay đổi quyết định của doanh nghiệp thế nào?

Quyết định về giá và sản lượng phụ thuộc mạnh vào cấu trúc thị trường.

Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo theo mô hình lý thuyết, có nhiều người mua và người bán, sản phẩm tương đối đồng nhất và từng doanh nghiệp riêng lẻ không đủ sức chi phối giá. Doanh nghiệp chủ yếu quyết định sản lượng dựa trên mức giá thị trường.

Trong thị trường độc quyền, chỉ có một nhà cung cấp chính hoặc tồn tại rào cản gia nhập rất lớn. Doanh nghiệp có khả năng tác động đến giá bằng cách điều chỉnh sản lượng. Tuy nhiên, họ không thể tùy ý tăng giá vô hạn vì người tiêu dùng vẫn phản ứng bằng cách giảm lượng mua hoặc chuyển sang giải pháp khác.

Cạnh tranh độc quyền xuất hiện khi có nhiều doanh nghiệp nhưng sản phẩm được khác biệt hóa bằng thương hiệu, chất lượng, vị trí hoặc dịch vụ. Trong trường hợp này, doanh nghiệp vừa phải quyết định giá vừa phải đầu tư vào quảng bá và tạo sự khác biệt.

Độc quyền nhóm là cấu trúc chỉ có một số doanh nghiệp lớn. Quyết định của một doanh nghiệp phụ thuộc vào phản ứng dự kiến của đối thủ. Việc giảm giá, tăng công suất hoặc tung sản phẩm mới có thể khiến các doanh nghiệp khác phản ứng, tạo ra quan hệ chiến lược.

Do đó, cùng một mức chi phí và nhu cầu, doanh nghiệp ở các cấu trúc thị trường khác nhau có thể đưa ra quyết định rất khác nhau.

Chính phủ can thiệp làm thay đổi quyết định kinh tế ra sao?

Kinh tế vi mô cũng phân tích tác động của thuế, trợ cấp, giá trần, giá sàn và các quy định đối với hành vi của từng chủ thể.

Thuế đánh vào hàng hóa làm phát sinh chênh lệch giữa mức giá người mua trả và số tiền người bán nhận. Gánh nặng thuế không nhất thiết thuộc hoàn toàn về phía trực tiếp nộp thuế. Phần gánh nặng mà người mua hoặc người bán thực sự chịu phụ thuộc nhiều vào độ co giãn của cung và cầu.

Bên nào ít khả năng thay đổi hành vi hơn thường chịu phần gánh nặng lớn hơn. Chẳng hạn, khi nhu cầu rất kém co giãn, người tiêu dùng khó giảm lượng mua nên có thể phải chịu phần lớn tác động dưới dạng giá cao hơn.

Trợ cấp hoạt động theo chiều ngược lại bằng cách làm giảm chi phí hoặc tăng lợi ích của một hoạt động. Tuy nhiên, trợ cấp cũng có chi phí ngân sách và có thể khuyến khích sản xuất hoặc tiêu dùng vượt quá mức hợp lý.

Giá trần được đặt thấp hơn giá cân bằng có thể giúp một số người mua tiếp cận hàng hóa với giá thấp, nhưng cũng có nguy cơ gây thiếu hụt. Giá sàn cao hơn giá cân bằng có thể hỗ trợ thu nhập cho người bán hoặc người lao động, nhưng có thể làm lượng cung vượt lượng cầu.

Vì vậy, đánh giá chính sách không thể chỉ dựa vào mục tiêu được công bố. Cần xem chính sách thay đổi động cơ của người tiêu dùng và doanh nghiệp như thế nào, ai được lợi, ai chịu chi phí và liệu có phát sinh hành vi ngoài dự kiến hay không.

Khi nào thị trường không phân bổ nguồn lực hiệu quả?

Mô hình thị trường cạnh tranh cho thấy trao đổi tự nguyện có thể tạo ra lợi ích cho cả người mua và người bán. Tuy nhiên, kết quả hiệu quả phụ thuộc vào nhiều điều kiện như cạnh tranh đủ mạnh, thông tin tương đối đầy đủ và chi phí của quyết định được phản ánh trong giá.

Khi các điều kiện này không tồn tại, thị trường có thể thất bại.

Ngoại ứng xuất hiện khi hành động của một chủ thể tạo ra lợi ích hoặc chi phí cho người khác nhưng phần tác động đó không được phản ánh đầy đủ trong giá. Ô nhiễm là ví dụ về ngoại ứng tiêu cực: doanh nghiệp có thể không phải tự chịu toàn bộ chi phí mà hoạt động sản xuất gây ra cho cộng đồng.

Hàng hóa công cộng có đặc điểm khó loại trừ người không trả tiền và việc một người sử dụng không làm giảm đáng kể khả năng sử dụng của người khác. Những đặc điểm này khiến doanh nghiệp tư nhân khó thu đủ doanh thu, dẫn đến nguy cơ cung cấp dưới mức xã hội cần.

Thông tin bất cân xứng xảy ra khi một bên trong giao dịch biết nhiều hơn bên còn lại. Người bán xe cũ có thể hiểu rõ chất lượng xe hơn người mua; người vay có thể biết mức độ rủi ro của mình rõ hơn ngân hàng. Chênh lệch thông tin có thể làm giao dịch có lợi không diễn ra hoặc khiến bên thiếu thông tin đưa ra quyết định sai.

Quyền lực thị trường cũng làm kết quả sai lệch so với cạnh tranh. Doanh nghiệp có khả năng hạn chế sản lượng để duy trì giá cao có thể làm giảm tổng lợi ích mà thị trường tạo ra.

Nhận diện thất bại thị trường không có nghĩa mọi can thiệp đều hiệu quả. Chính sách khắc phục vẫn có thể gặp hạn chế do thiếu thông tin, chi phí thực thi hoặc phản ứng ngoài dự kiến của các chủ thể.

Hiểu đúng phạm vi của kinh tế vi mô

Kinh tế vi mô tập trung vào các quyết định riêng lẻ nhưng không tách rời hoàn toàn bối cảnh rộng hơn. Lạm phát, lãi suất, thất nghiệp hoặc tăng trưởng kinh tế có thể làm thay đổi ngân sách và kỳ vọng của từng cá nhân, từ đó ảnh hưởng đến hành vi vi mô.

Tuy nhiên, việc phân tích các biến số tổng hợp của toàn bộ nền kinh tế chủ yếu thuộc kinh tế vĩ mô. Sự khác biệt nằm ở cấp độ câu hỏi:

·         Kinh tế vi mô xem một hộ gia đình phản ứng thế nào khi giá thực phẩm tăng

·         Kinh tế vĩ mô xem mức giá chung trong toàn nền kinh tế tăng vì nguyên nhân nào

·         Kinh tế vi mô xem một doanh nghiệp tuyển thêm bao nhiêu lao động

·         Kinh tế vĩ mô xem tỷ lệ thất nghiệp của cả nền kinh tế thay đổi ra sao

Một hiểu lầm phổ biến là kinh tế vi mô chỉ nghiên cứu doanh nghiệp nhỏ hoặc các giao dịch có giá trị thấp. Trên thực tế, lĩnh vực này có thể phân tích cả tập đoàn lớn, ngành công nghiệp toàn cầu hoặc thị trường có quy mô rất lớn, miễn là trọng tâm vẫn là hành vi của từng chủ thể và sự tương tác trong một thị trường xác định.

Kinh tế vi mô phân tích cách người tiêu dùng phân bổ ngân sách, doanh nghiệp lựa chọn sản lượng và giá bán, người lao động quyết định cung ứng sức lao động, còn người mua và người bán tương tác để hình thành giá cả thị trường. Lĩnh vực này cũng đánh giá cách cạnh tranh, thông tin, ngoại ứng và chính sách công làm thay đổi các quyết định đó.

Giá trị quan trọng nhất của kinh tế vi mô nằm ở khả năng giải thích cơ chế lựa chọn. Mỗi quyết định đều gắn với lợi ích, chi phí cơ hội, động cơ và ràng buộc. Khi một yếu tố như giá, thu nhập, công nghệ hoặc chính sách thay đổi, các chủ thể điều chỉnh hành vi, từ đó tạo ra kết quả mới trên thị trường.