Kinh tế vĩ mô nghiên cứu những vấn đề nào của nền kinh tế?

Điểm cốt lõi của kinh tế vĩ mô không chỉ nằm ở việc đo lường các chỉ tiêu lớn. Nó còn giải thích vì sao nền kinh tế tăng trưởng hoặc suy giảm, tại sao lạm phát xuất hiện, điều gì làm thất nghiệp thay đổi và nhà nước có thể sử dụng chính sách tài khóa, chính sách tiền tệ như thế nào để ổn định hoạt động kinh tế.

Kinh tế vĩ mô là gì?

Kinh tế vĩ mô là một nhánh của kinh tế học nghiên cứu hành vi, kết quả hoạt động và cơ chế vận hành của nền kinh tế như một chỉnh thể. Đối tượng phân tích có thể là nền kinh tế của một quốc gia, một khu vực gồm nhiều quốc gia hoặc nền kinh tế thế giới, tùy theo câu hỏi nghiên cứu.

Các đại lượng trong kinh tế vĩ mô thường là đại lượng tổng hợp. Chẳng hạn, tổng sản phẩm trong nước phản ánh giá trị hàng hóa và dịch vụ cuối cùng được tạo ra trong một nền kinh tế; tỷ lệ thất nghiệp phản ánh tình trạng việc làm của lực lượng lao động; còn chỉ số giá tiêu dùng được sử dụng để theo dõi biến động của mặt bằng giá.

Cách tiếp cận tổng hợp này khác với việc quan sát một giao dịch đơn lẻ. Giá của một loại thực phẩm tăng chưa chắc đồng nghĩa với lạm phát cao, bởi lạm phát được xác định từ sự gia tăng tương đối rộng và kéo dài của mức giá chung. Tương tự, một doanh nghiệp cắt giảm lao động chưa đủ để kết luận toàn bộ nền kinh tế đang suy thoái; cần xem xét sản lượng, việc làm và thu nhập trên phạm vi rộng hơn.

Do đó, “vĩ mô” không đơn thuần có nghĩa là đối tượng có quy mô lớn. Thuật ngữ này thể hiện cấp độ phân tích, trong đó các hành vi riêng lẻ được tổng hợp và đặt trong mối quan hệ với toàn bộ hệ thống kinh tế.

Kinh tế vĩ mô nghiên cứu nền kinh tế ở phạm vi nào?

Phạm vi cơ bản của kinh tế vĩ mô là toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Ở cấp độ này, các nhà kinh tế nghiên cứu tổng sản lượng, tổng thu nhập, tổng tiêu dùng, tổng đầu tư, tiết kiệm, chi tiêu chính phủ, xuất khẩu, nhập khẩu và những dòng lưu chuyển giữa các khu vực kinh tế.

Nền kinh tế thường được xem xét thông qua sự tương tác của bốn khu vực chính:

·         Hộ gia đình cung cấp lao động, nhận thu nhập, tiêu dùng và tiết kiệm

·         Doanh nghiệp tổ chức sản xuất, thuê lao động và thực hiện đầu tư

·         Chính phủ thu thuế, chi tiêu và điều tiết hoạt động kinh tế

·         Khu vực nước ngoài thực hiện thương mại và các giao dịch tài chính với nền kinh tế trong nước

Phạm vi nghiên cứu có thể mở rộng từ một quốc gia sang một liên minh kinh tế, một nhóm quốc gia hoặc toàn cầu khi vấn đề cần phân tích liên quan đến thương mại quốc tế, dòng vốn, tỷ giá, khủng hoảng tài chính hay chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Tuy nhiên, kinh tế vĩ mô không bỏ qua hành vi của hộ gia đình và doanh nghiệp. Những hành vi này được xem xét khi chúng tạo thành kết quả chung. Quyết định tiết kiệm của một hộ gia đình là vấn đề riêng lẻ, nhưng sự gia tăng tiết kiệm đồng thời của hàng triệu hộ có thể làm tổng tiêu dùng giảm và ảnh hưởng đến sản lượng quốc gia. Đây là cách các quyết định vi mô trở thành hiện tượng vĩ mô.

Tăng trưởng kinh tế và sản lượng quốc gia

Một trong những vấn đề trung tâm của kinh tế vĩ mô là khả năng tạo ra hàng hóa và dịch vụ của nền kinh tế. Quy mô hoạt động này thường được đo bằng tổng sản phẩm trong nước, viết tắt là GDP.

GDP danh nghĩa tính sản lượng theo mức giá hiện hành, vì vậy có thể tăng do sản lượng tăng, giá tăng hoặc cả hai. GDP thực loại trừ ảnh hưởng của biến động giá và phù hợp hơn khi đánh giá nền kinh tế có thực sự sản xuất nhiều hơn hay không. Khi phân tích mức sống, GDP thực bình quân đầu người thường hữu ích hơn tổng GDP vì đã tính đến quy mô dân số.

Trong ngắn hạn, sản lượng có thể biến động theo tổng cầu. Khi tiêu dùng, đầu tư, chi tiêu chính phủ hoặc xuất khẩu ròng tăng, doanh nghiệp có động lực mở rộng sản xuất nếu còn năng lực chưa được sử dụng. Ngược lại, tổng cầu suy giảm có thể khiến hàng tồn kho tăng, doanh nghiệp giảm sản lượng và cắt giảm lao động.

Trong dài hạn, tăng trưởng phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực sản xuất. Các yếu tố quan trọng gồm quy mô và chất lượng lao động, lượng vốn, trình độ công nghệ, năng suất, cơ sở hạ tầng và chất lượng thể chế. Chính sách kích thích cầu có thể hỗ trợ nền kinh tế trong giai đoạn suy yếu, nhưng không thể thay thế hoàn toàn các yếu tố quyết định năng suất dài hạn.

Tăng GDP cũng không tự động đồng nghĩa với sự cải thiện đồng đều của đời sống. Chỉ tiêu này không phản ánh đầy đủ phân phối thu nhập, công việc không được trả lương, chất lượng môi trường hay mọi khía cạnh của phúc lợi xã hội. Vì vậy, GDP là thước đo quan trọng về hoạt động sản xuất, nhưng không phải thước đo toàn diện duy nhất về chất lượng cuộc sống.

Lạm phát và sự thay đổi của mức giá chung

Lạm phát là sự gia tăng của mức giá chung theo thời gian, dẫn đến sức mua của tiền giảm. Kinh tế vĩ mô quan tâm đến biến động của một rổ hàng hóa và dịch vụ đại diện, thay vì sự tăng giá riêng lẻ của một mặt hàng.

Tỷ lệ lạm phát thường được tính bằng phần trăm thay đổi của một chỉ số giá giữa hai thời kỳ. Nếu chỉ số giá tăng từ 100 lên 105, mức giá chung đã tăng 5%. Điều này không có nghĩa mọi sản phẩm đều tăng đúng 5%; một số giá có thể tăng mạnh hơn, một số tăng ít hơn và một số giảm.

Lạm phát có thể xuất hiện từ nhiều cơ chế. Tổng cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng có thể tạo áp lực tăng giá. Chi phí năng lượng, nguyên liệu hoặc tiền lương tăng có thể đẩy chi phí sản xuất lên. Tình trạng gián đoạn nguồn cung cũng có thể khiến hàng hóa khan hiếm hơn. Ngoài ra, kỳ vọng lạm phát có thể tác động đến việc định giá, thương lượng tiền lương và quyết định chi tiêu, từ đó làm lạm phát kéo dài hơn.

Mức lạm phát cao hoặc biến động mạnh làm giảm khả năng dự đoán chi phí, lợi nhuận và sức mua. Tuy nhiên, giá giảm trên diện rộng cũng không phải lúc nào cũng có lợi. Giảm phát kéo dài có thể khiến người dân trì hoãn chi tiêu, làm gánh nặng thực của các khoản nợ tăng và gây khó khăn cho hoạt động sản xuất.

Khi đánh giá lạm phát, cần phân biệt mức giá và tốc độ tăng giá. Lạm phát giảm từ 6% xuống 3% có nghĩa giá vẫn tiếp tục tăng, nhưng tăng chậm hơn; không có nghĩa mặt bằng giá đã quay về mức cũ.

Việc làm, thất nghiệp và chu kỳ kinh tế

Kinh tế vĩ mô nghiên cứu khả năng tạo việc làm của nền kinh tế và mức độ sử dụng nguồn lao động. Tỷ lệ thất nghiệp thường được tính bằng số người thất nghiệp chia cho lực lượng lao động, sau đó nhân với 100%.

Người thất nghiệp là người không có việc làm nhưng đang sẵn sàng làm việc và tích cực tìm việc. Vì vậy, tỷ lệ thất nghiệp không phản ánh toàn bộ dân số không có việc làm. Người nghỉ hưu, người không tìm việc hoặc người đã rời khỏi lực lượng lao động thường không được tính là thất nghiệp theo định nghĩa thống kê.

Thất nghiệp có thể phát sinh do người lao động cần thời gian chuyển đổi công việc, do kỹ năng không phù hợp với nhu cầu tuyển dụng hoặc do tổng cầu suy giảm. Hai loại đầu vẫn có thể tồn tại ngay cả khi nền kinh tế hoạt động tương đối tốt. Thất nghiệp do suy giảm tổng cầu thường tăng rõ rệt trong thời kỳ suy thoái.

Sản lượng và việc làm có quan hệ chặt chẽ vì lao động là đầu vào của quá trình sản xuất. Khi nhu cầu hàng hóa giảm, doanh nghiệp có thể giảm giờ làm, dừng tuyển dụng hoặc cắt giảm nhân sự. Khi nhu cầu phục hồi, việc làm thường tăng trở lại, dù có thể chậm hơn sản lượng vì doanh nghiệp cần xác nhận sự phục hồi có bền vững hay không.

Thất nghiệp thấp không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với thị trường lao động hoàn toàn khỏe mạnh. Cần xem thêm tỷ lệ tham gia lực lượng lao động, số giờ làm, chất lượng việc làm, tiền lương thực tế và mức độ thiếu việc làm. Một tỷ lệ thất nghiệp thấp đi cùng nhiều người rời khỏi lực lượng lao động có thể tạo ra bức tranh tích cực hơn thực tế.

Chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ

Kinh tế vĩ mô phân tích cách chính phủ và ngân hàng trung ương tác động đến tổng cầu, lạm phát, việc làm và ổn định tài chính. Hai nhóm công cụ chính là chính sách tài khóa và chính sách tiền tệ.

Chính sách tài khóa liên quan đến thuế, chi tiêu công và vay nợ của chính phủ. Khi nền kinh tế suy giảm, chính phủ có thể tăng chi tiêu hoặc giảm thuế để hỗ trợ tổng cầu. Khi nền kinh tế tăng trưởng quá nóng và áp lực giá lớn, chính sách tài khóa có thể được điều chỉnh theo hướng thận trọng hơn.

Tác động của chính sách tài khóa phụ thuộc vào thời điểm thực hiện, quy mô, cách thiết kế và phản ứng của khu vực tư nhân. Chi tiêu cho hạ tầng có thể hỗ trợ nhu cầu trong ngắn hạn và năng lực sản xuất trong dài hạn, nhưng dự án triển khai chậm sẽ không tạo hiệu quả tức thời. Việc vay nợ để tài trợ chi tiêu cũng làm phát sinh nghĩa vụ trả lãi và có thể thu hẹp dư địa chính sách sau này.

Chính sách tiền tệ thường được thực hiện thông qua lãi suất, nghiệp vụ thị trường và các công cụ điều tiết thanh khoản. Khi lãi suất giảm, chi phí vay có thể giảm, từ đó hỗ trợ tiêu dùng và đầu tư. Khi lạm phát cao, việc nâng lãi suất có thể làm nhu cầu tín dụng và chi tiêu chậm lại, góp phần giảm áp lực giá.

Cơ chế truyền dẫn chính sách tiền tệ không diễn ra ngay lập tức. Quyết định lãi suất phải đi qua hệ thống ngân hàng, thị trường tài chính, kỳ vọng của doanh nghiệp và hộ gia đình trước khi ảnh hưởng rõ rệt đến sản lượng và lạm phát. Hiệu quả chính sách cũng yếu đi nếu người vay không muốn vay, ngân hàng hạn chế tín dụng hoặc cú sốc bắt nguồn chủ yếu từ nguồn cung.

Hai chính sách này có thể hỗ trợ hoặc làm suy yếu lẫn nhau. Chính sách tài khóa mở rộng mạnh trong khi chính sách tiền tệ đang thắt chặt có thể khiến mục tiêu kiểm soát lạm phát khó đạt hơn. Ngược lại, sự phối hợp hợp lý có thể giúp ổn định nền kinh tế mà không đặt toàn bộ gánh nặng lên một công cụ.

Mối quan hệ giữa tăng trưởng, lạm phát, việc làm và chính sách

Các vấn đề vĩ mô không tồn tại độc lập. Tăng trưởng làm thay đổi nhu cầu lao động; việc làm và thu nhập ảnh hưởng đến tiêu dùng; tiêu dùng tác động đến tổng cầu; tổng cầu lại ảnh hưởng đến sản lượng và mức giá. Chính sách kinh tế can thiệp vào chính chuỗi quan hệ này.

Khi nền kinh tế hoạt động dưới năng lực, việc kích thích tổng cầu có thể giúp sản lượng và việc làm tăng mà chưa tạo áp lực giá quá lớn. Nhưng khi nền kinh tế đã sử dụng gần hết nguồn lực, cầu tăng thêm có xu hướng chuyển nhiều hơn thành lạm phát thay vì sản lượng thực.

Điều đó tạo ra sự đánh đổi trong ngắn hạn. Chính sách hỗ trợ tăng trưởng quá mạnh có thể làm lạm phát tăng, trong khi việc kiềm chế lạm phát bằng lãi suất cao có thể làm đầu tư, tiêu dùng và việc làm suy yếu. Sự đánh đổi này không cố định vì còn phụ thuộc vào kỳ vọng, năng lực sản xuất, cấu trúc thị trường và nguyên nhân của cú sốc.

Nếu lạm phát xuất phát từ thiếu hụt năng lượng hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng, việc giảm cầu có thể hạ áp lực giá nhưng không trực tiếp tạo thêm nguồn cung. Ngược lại, các giải pháp cải thiện sản xuất và lưu thông có thể xử lý nguyên nhân cung ứng nhưng thường cần nhiều thời gian hơn.

Bởi vậy, kinh tế vĩ mô không tìm kiếm một mức tăng trưởng tối đa bằng mọi giá. Mục tiêu thực tế là tăng trưởng bền vững, mức giá tương đối ổn định, việc làm cao và khả năng ứng phó với các cú sốc. Việc lựa chọn chính sách phải xét đồng thời lợi ích, độ trễ, chi phí và giới hạn của từng công cụ.

Kinh tế vĩ mô nghiên cứu nền kinh tế ở phạm vi tổng thể, chủ yếu là cấp quốc gia và có thể mở rộng sang khu vực hoặc toàn cầu. Những vấn đề trọng tâm gồm tăng trưởng và sản lượng, lạm phát, việc làm, chu kỳ kinh tế cùng tác động của chính sách tài khóa và tiền tệ.

Giá trị của kinh tế vĩ mô nằm ở việc kết nối các chỉ tiêu này thành một hệ thống. Tăng trưởng, giá cả và việc làm ảnh hưởng qua lại, trong khi chính sách kinh tế luôn đi kèm độ trễ, giới hạn và sự đánh đổi. Hiểu đúng các mối quan hệ đó giúp người đọc đánh giá nền kinh tế dựa trên bức tranh tổng thể thay vì suy luận từ một hiện tượng riêng lẻ.