Lạm phát tác động đến nền kinh tế trên những phương diện nào?

Ảnh hưởng của lạm phát không hoàn toàn giống nhau trong mọi hoàn cảnh. Lạm phát thấp, ổn định và có thể dự báo thường ít gây xáo trộn hơn lạm phát cao, biến động hoặc kéo dài. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào việc tiền lương, lãi suất và doanh thu có điều chỉnh kịp với giá cả hay không; lạm phát bắt nguồn từ nhu cầu tăng mạnh hay chi phí sản xuất tăng; và chính sách tiền tệ, tài khóa phản ứng ở mức độ nào.

Lạm phát làm thay đổi sức mua và hành vi tiêu dùng

Tác động trực tiếp nhất của lạm phát là làm giảm sức mua thực tế của thu nhập. Khi giá hàng hóa và dịch vụ tăng nhanh hơn tiền lương, cùng một mức thu nhập danh nghĩa chỉ mua được lượng hàng hóa ít hơn. Thu nhập ghi trên bảng lương có thể không thay đổi, nhưng mức sống thực tế của hộ gia đình vẫn giảm.

Chẳng hạn, nếu thu nhập danh nghĩa tăng 5% trong khi mặt bằng giá tăng 7%, thu nhập thực tế giảm xấp xỉ 2%. Người lao động nhận nhiều tiền hơn về mặt danh nghĩa nhưng khả năng mua sắm lại thấp hơn trước. Đây là lý do cần phân biệt giữa thu nhập danh nghĩa và thu nhập thực tế khi đánh giá ảnh hưởng của lạm phát.

Chi tiêu thiết yếu chiếm tỷ trọng lớn hơn

Khi giá thực phẩm, năng lượng, nhà ở, y tế và vận tải tăng, hộ gia đình phải dành phần lớn ngân sách cho các nhu cầu thiết yếu. Những khoản chi có thể trì hoãn như du lịch, giải trí, đồ gia dụng hoặc dịch vụ cao cấp thường bị cắt giảm trước.

Tác động này đặc biệt lớn đối với nhóm thu nhập thấp. Các hộ gia đình này thường dành tỷ trọng thu nhập cao hơn cho thực phẩm, điện, nhiên liệu và tiền thuê nhà, đồng thời có ít tiền tiết kiệm để bù đắp cú sốc giá. Vì vậy, cùng một tỷ lệ lạm phát nhưng mức suy giảm phúc lợi giữa các nhóm dân cư có thể rất khác nhau.

Người tiêu dùng thay đổi thời điểm mua hàng

Khi kỳ vọng giá tiếp tục tăng, người dân có thể mua sớm các mặt hàng lâu bền hoặc tích trữ hàng hóa. Hành vi này làm nhu cầu hiện tại tăng thêm và có thể tạo áp lực giá trong ngắn hạn.

Ngược lại, khi lạm phát khiến lãi suất tăng và triển vọng kinh tế xấu đi, người tiêu dùng có thể thận trọng hơn, trì hoãn mua nhà, ô tô hoặc hàng hóa có giá trị lớn. Như vậy, lạm phát có thể vừa thúc đẩy mua sớm ở một số thị trường, vừa làm tổng tiêu dùng suy yếu do thu nhập thực tế giảm và chi phí vay tăng.

Chất lượng tiêu dùng có thể suy giảm

Hộ gia đình không nhất thiết giảm số lần mua hàng ngay lập tức. Họ có thể chuyển sang nhãn hàng rẻ hơn, giảm khối lượng mỗi lần mua, thay thế thực phẩm chất lượng cao bằng sản phẩm giá thấp hoặc hạn chế sử dụng dịch vụ chuyên môn.

Do đó, số liệu chi tiêu danh nghĩa có thể tăng trong thời kỳ lạm phát nhưng không đồng nghĩa mức sống được cải thiện. Phần tăng của chi tiêu có thể chỉ phản ánh giá cao hơn, trong khi khối lượng hoặc chất lượng hàng hóa thực tế giảm.

Lạm phát phân phối lại thu nhập và tài sản

Lạm phát không làm mọi chủ thể nghèo đi theo cùng một cách. Nó phân phối lại sức mua giữa người có thu nhập cố định và người có khả năng điều chỉnh thu nhập, giữa người tiết kiệm và người đi vay, cũng như giữa người nắm giữ tiền mặt và người sở hữu tài sản có khả năng tăng giá.

Người có thu nhập cố định chịu bất lợi

Người hưởng lương, lương hưu, trợ cấp hoặc thu nhập theo hợp đồng cố định dễ bị giảm mức sống nếu khoản thu nhập không được điều chỉnh kịp thời. Độ trễ trong điều chỉnh tiền lương khiến người lao động phải gánh phần chi phí trước khi doanh nghiệp tăng lương.

Người lao động có kỹ năng khan hiếm, khả năng thương lượng cao hoặc làm việc trong ngành đang tăng trưởng có thể bảo vệ thu nhập tốt hơn. Ngược lại, người lao động phi chính thức, lao động giản đơn hoặc người phụ thuộc vào trợ cấp thường khó chuyển toàn bộ mức tăng giá vào thu nhập.

Người giữ tiền mặt và tài sản lãi suất cố định bị giảm giá trị thực

Tiền mặt không tạo ra lợi tức để bù đắp lạm phát. Nếu mức giá tăng 10%, sức mua của một khoản tiền không sinh lời giảm tương ứng khoảng 9,1% so với trước, vì cùng số tiền đó chỉ mua được lượng hàng hóa bằng 1/1,10.

Người nắm giữ trái phiếu hoặc tiền gửi có lãi suất cố định cũng có thể chịu lãi suất thực âm. Lãi suất thực được hiểu gần đúng là lãi suất danh nghĩa trừ tỷ lệ lạm phát. Ví dụ, tiền gửi có lãi suất 5% trong khi lạm phát là 7% tạo ra lợi suất thực gần -2%.

Người vay có thể được lợi, nhưng không phải trong mọi trường hợp

Nếu một khoản nợ có lãi suất cố định, lạm phát ngoài dự kiến làm giảm giá trị thực của số tiền phải trả trong tương lai. Người vay hoàn trả bằng đồng tiền có sức mua thấp hơn, còn người cho vay nhận lại giá trị thực thấp hơn dự kiến.

Tuy nhiên, lợi ích này không tồn tại khi lãi suất được điều chỉnh theo thị trường, kỳ hạn vay ngắn hoặc ngân hàng đã đưa kỳ vọng lạm phát vào lãi suất. Khi chính sách tiền tệ được thắt chặt, người vay mới và người vay lãi suất thả nổi có thể phải chịu chi phí tài chính cao hơn đáng kể.

Người sở hữu tài sản không phải lúc nào cũng được bảo vệ

Bất động sản, cổ phiếu, hàng hóa hoặc tài sản hữu hình đôi khi tăng giá trong môi trường lạm phát. Tuy nhiên, khả năng bảo toàn sức mua phụ thuộc vào dòng tiền của tài sản, mức lãi suất, định giá ban đầu và nguyên nhân gây lạm phát.

Nếu lạm phát kéo theo lãi suất tăng mạnh, giá trái phiếu thường giảm và định giá cổ phiếu có thể bị thu hẹp. Bất động sản cũng có thể chịu áp lực khi chi phí vay mua nhà tăng. Vì vậy, không có loại tài sản nào tự động bảo vệ nhà đầu tư trước mọi dạng lạm phát.

Lạm phát tác động đến chi phí, doanh thu và lợi nhuận doanh nghiệp

Đối với doanh nghiệp, lạm phát vừa làm chi phí đầu vào tăng, vừa có thể làm doanh thu danh nghĩa tăng. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào khả năng điều chỉnh giá bán, năng suất, cấu trúc chi phí, mức độ cạnh tranh và sức mua của khách hàng.

Chi phí đầu vào tăng không đồng đều

Giá nguyên liệu, năng lượng, vận tải, tiền thuê, tiền lương và lãi vay thường không tăng cùng tốc độ. Một doanh nghiệp sử dụng nhiều nhiên liệu sẽ chịu ảnh hưởng khác với doanh nghiệp dựa chủ yếu vào lao động hoặc công nghệ.

Sự không đồng đều này làm thay đổi giá tương đối giữa các hàng hóa và ngành nghề. Doanh nghiệp khó xác định phần tăng giá nào phản ánh nhu cầu thực và phần nào chỉ phản ánh lạm phát chung. Khi tín hiệu giá bị nhiễu, quyết định sản xuất và phân bổ nguồn lực dễ kém chính xác hơn.

Khả năng chuyển chi phí sang giá bán quyết định biên lợi nhuận

Doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, sản phẩm khó thay thế hoặc hợp đồng cho phép điều chỉnh giá thường chuyển được phần lớn chi phí tăng thêm sang khách hàng. Doanh thu danh nghĩa của họ có thể tăng tương ứng với lạm phát.

Ngược lại, doanh nghiệp hoạt động trong thị trường cạnh tranh cao có thể không tăng giá đủ nhanh vì sợ mất khách hàng. Khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn giá bán, biên lợi nhuận bị thu hẹp. Áp lực này thường lớn đối với doanh nghiệp nhỏ, doanh nghiệp có dòng tiền yếu hoặc phụ thuộc nhiều vào vốn vay.

Nhu cầu vốn lưu động tăng

Khi giá nguyên vật liệu và hàng tồn kho tăng, doanh nghiệp cần nhiều tiền hơn để duy trì cùng một quy mô hoạt động. Một công ty trước đây cần 10 tỷ đồng để mua một lượng hàng nhất định có thể cần 11 tỷ đồng nếu giá đầu vào tăng 10%.

Nhu cầu vốn lưu động tăng đúng lúc lãi suất có thể đang đi lên. Doanh nghiệp vì thế chịu áp lực kép: cần vay nhiều hơn nhưng chi phí vay cũng cao hơn. Nếu không tiếp cận được tín dụng, doanh nghiệp có thể phải giảm tồn kho, thu hẹp sản xuất hoặc trì hoãn thanh toán.

Hạch toán theo giá gốc có thể làm lợi nhuận danh nghĩa trông cao hơn

Trong môi trường giá tăng, doanh thu hiện tại được ghi nhận theo mức giá mới trong khi một phần chi phí tài sản hoặc hàng tồn kho có thể phản ánh giá mua cũ. Lợi nhuận kế toán vì thế có thể tăng dù khả năng tái tạo hàng tồn kho và năng lực sản xuất không tăng tương ứng.

Nếu doanh nghiệp phân phối toàn bộ phần lợi nhuận danh nghĩa mà không tính đến chi phí thay thế tài sản, năng lực tài chính thực tế có thể suy yếu. Đây là một trong những lý do lạm phát làm việc đánh giá hiệu quả doanh nghiệp trở nên phức tạp hơn.

Lạm phát ảnh hưởng đến đầu tư và chi phí vốn

Đầu tư phụ thuộc vào lợi nhuận kỳ vọng trong tương lai và chi phí sử dụng vốn ở hiện tại. Lạm phát tác động đến cả hai yếu tố này, nên ảnh hưởng đối với đầu tư không chỉ diễn ra qua giá nguyên vật liệu mà còn qua lãi suất, mức độ bất định và yêu cầu về tỷ suất sinh lời.

Lãi suất danh nghĩa thường tăng khi lạm phát kéo dài

Người cho vay yêu cầu lãi suất đủ để bù đắp việc tiền mất giá, rủi ro tín dụng và lợi nhuận kỳ vọng. Vì vậy, khi kỳ vọng lạm phát tăng, lãi suất danh nghĩa có xu hướng tăng theo.

Ngân hàng trung ương cũng có thể nâng lãi suất chính sách nhằm giảm nhu cầu tín dụng và đưa lạm phát về mức mục tiêu. Chi phí vay mua máy móc, xây dựng nhà xưởng, phát triển bất động sản hoặc mở rộng hoạt động vì thế tăng lên.

Một dự án chỉ tạo lợi suất kỳ vọng 8% có thể còn hấp dẫn khi chi phí vốn là 5%, nhưng trở nên kém khả thi nếu chi phí vốn tăng lên 9%. Nhiều dự án biên bị hoãn hoặc hủy, làm tổng đầu tư giảm.

Bất định làm rút ngắn tầm nhìn đầu tư

Lạm phát cao nhưng ổn định vẫn gây khó khăn; lạm phát biến động và khó dự báo còn gây tác động mạnh hơn. Doanh nghiệp không chắc giá nguyên liệu, tiền lương, lãi suất và sức mua của khách hàng sẽ thay đổi ra sao trong vài năm tới.

Khi các biến số đầu vào thiếu ổn định, sai số trong dự báo dòng tiền tăng. Nhà đầu tư thường đòi hỏi phần bù rủi ro cao hơn, ưu tiên dự án hoàn vốn nhanh hoặc giữ tài sản có tính thanh khoản thay vì thực hiện khoản đầu tư dài hạn.

Cấu trúc đầu tư có thể bị lệch

Trong thời kỳ lạm phát cao, vốn có thể chảy vào tài sản được kỳ vọng tăng giá nhanh thay vì hoạt động nâng năng suất. Đầu cơ đất đai, hàng hóa hoặc tài sản tài chính có thể trở nên hấp dẫn hơn đầu tư vào nghiên cứu, đào tạo và sản xuất dài hạn.

Sự dịch chuyển này không nhất thiết làm tổng giá trị đầu tư danh nghĩa giảm ngay, nhưng có thể làm chất lượng đầu tư suy yếu. Nền kinh tế tích lũy nhiều tài sản đắt giá hơn mà không tạo ra mức tăng tương ứng về năng lực sản xuất.

Lạm phát thấp không đồng nghĩa đầu tư luôn tăng

Lạm phát quá thấp hoặc giảm phát cũng có thể làm đầu tư suy yếu. Khi doanh nghiệp dự báo giá bán giảm, doanh thu tương lai kém hấp dẫn trong khi giá trị thực của nợ tăng. Vì vậy, môi trường thuận lợi cho đầu tư thường là mức lạm phát thấp, ổn định và có thể dự báo, chứ không đơn thuần là lạm phát càng thấp càng tốt.

Lạm phát tác động đến việc làm và tiền lương

Mối quan hệ giữa lạm phát và việc làm thay đổi theo thời gian. Trong ngắn hạn, lạm phát do tổng cầu tăng có thể đi kèm sản lượng và việc làm cao hơn. Nhưng nếu lạm phát bắt nguồn từ cú sốc chi phí hoặc kéo dài đến mức buộc chính sách phải thắt chặt, việc làm có thể suy giảm.

Lạm phát do cầu tăng có thể hỗ trợ việc làm trong ngắn hạn

Khi nhu cầu tiêu dùng và đầu tư tăng nhanh, doanh nghiệp bán được nhiều hàng hơn, mở rộng sản xuất và tuyển thêm lao động. Giá cả và tiền lương cùng chịu áp lực tăng. Trong giai đoạn này, nền kinh tế có thể đồng thời ghi nhận lạm phát cao hơn và thất nghiệp thấp hơn.

Tuy nhiên, hiệu ứng này thường không bền vững nếu sản lượng đã gần giới hạn năng lực. Khi doanh nghiệp thiếu lao động, nguyên liệu hoặc máy móc, nhu cầu tăng thêm chủ yếu đẩy giá lên thay vì làm sản lượng thực tiếp tục tăng.

Lạm phát chi phí có thể làm sản lượng và việc làm giảm

Nếu giá dầu, năng lượng, nguyên liệu nhập khẩu hoặc chi phí logistics tăng mạnh, doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí cao hơn trong khi nhu cầu không tăng tương ứng. Một số doanh nghiệp tăng giá bán, một số chấp nhận giảm lợi nhuận và một số cắt giảm sản lượng.

Trong trường hợp này, lạm phát có thể cùng tồn tại với tăng trưởng chậm và thất nghiệp tăng. Hiện tượng này thường được gọi là đình lạm: mặt bằng giá tăng nhưng hoạt động kinh tế suy yếu.

Tiền lương danh nghĩa và tiền lương thực có thể đi theo hai hướng khác nhau

Người lao động thường đòi hỏi tăng lương để bù đắp chi phí sinh hoạt. Nếu tiền lương tăng bằng tỷ lệ lạm phát, sức mua được duy trì tương đối. Nếu tăng chậm hơn, tiền lương thực giảm.

Doanh nghiệp không thể luôn tăng lương tương ứng với giá cả, đặc biệt khi năng suất không tăng và biên lợi nhuận bị thu hẹp. Mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo vệ thu nhập của người lao động và khả năng chi trả của doanh nghiệp có thể dẫn đến giảm tuyển dụng, cắt giờ làm hoặc tự động hóa nhanh hơn.

Vòng xoáy giá – lương không tự động xuất hiện

Giá tăng khiến người lao động yêu cầu tăng lương; tiền lương tăng làm chi phí doanh nghiệp cao hơn; doanh nghiệp tiếp tục tăng giá. Chu trình này có thể duy trì lạm phát nếu kỳ vọng giá tăng ăn sâu và năng suất không cải thiện.

Tuy nhiên, tiền lương tăng sau một cú sốc giá không đồng nghĩa chắc chắn hình thành vòng xoáy. Điều quyết định là mức tăng lương có kéo dài, lan rộng và vượt quá tăng trưởng năng suất hay không; đồng thời doanh nghiệp có đủ quyền định giá để tiếp tục chuyển chi phí sang người tiêu dùng hay không.

Lạm phát ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế theo nhiều giai đoạn

Tác động của lạm phát đến tăng trưởng không phải một đường thẳng đơn giản. Mức lạm phát vừa phải trong nền kinh tế đang phục hồi có thể đi cùng tăng trưởng, nhưng lạm phát cao và khó dự báo thường làm hiệu quả phân bổ nguồn lực, đầu tư và năng suất suy giảm.

Trong ngắn hạn, nguyên nhân gây lạm phát có ý nghĩa quyết định

Nếu lạm phát xuất hiện do nhu cầu phục hồi sau suy thoái, sản lượng và việc làm có thể tăng cùng giá cả. Khi nền kinh tế còn nhiều công suất nhàn rỗi, doanh nghiệp có thể mở rộng sản xuất để đáp ứng nhu cầu.

Nếu lạm phát xuất phát từ nguồn cung bị gián đoạn, giá đầu vào tăng nhưng khả năng sản xuất giảm. Khi đó, nền kinh tế phải đối mặt với sự kết hợp bất lợi giữa giá cao và tăng trưởng thấp.

Do đó, cùng một tỷ lệ lạm phát không cho phép kết luận giống nhau về tăng trưởng nếu chưa xác định nguyên nhân.

Trong trung và dài hạn, bất định làm giảm hiệu quả kinh tế

Lạm phát cao làm doanh nghiệp và hộ gia đình dành nhiều nguồn lực hơn cho việc dự báo giá, điều chỉnh hợp đồng, quản lý tiền mặt và phòng ngừa rủi ro. Giá thay đổi thường xuyên cũng làm tín hiệu thị trường kém rõ ràng.

Khi khó phân biệt một mặt hàng tăng giá do nhu cầu thực hay do mặt bằng giá chung, doanh nghiệp có thể mở rộng sai ngành, giữ tồn kho quá mức hoặc đánh giá sai lợi nhuận. Những quyết định kém chính xác tích lũy theo thời gian làm năng suất và tăng trưởng tiềm năng suy giảm.

Chính sách chống lạm phát có thể làm tăng trưởng chậm lại tạm thời

Để giảm lạm phát, ngân hàng trung ương thường nâng lãi suất, làm tín dụng và tổng cầu giảm. Người dân hạn chế mua hàng bằng vốn vay; doanh nghiệp giảm đầu tư; thị trường bất động sản và các ngành nhạy cảm với lãi suất chậm lại.

Quá trình này có thể làm tăng trưởng thấp hơn và thất nghiệp cao hơn trong ngắn hạn. Tuy nhiên, mục tiêu là ngăn lạm phát cao trở thành trạng thái kéo dài. Nếu kỳ vọng lạm phát được ổn định, chi phí kiểm soát lạm phát trong tương lai có thể thấp hơn.

Lạm phát kéo dài làm suy yếu tăng trưởng tiềm năng

Khi lạm phát cao tồn tại lâu, doanh nghiệp giảm đầu tư dài hạn, thị trường tài chính yêu cầu phần bù rủi ro lớn hơn, hợp đồng có xu hướng ngắn hạn hơn và vốn có thể dịch chuyển khỏi hoạt động sản xuất.

Nếu chính sách điều hành mất độ tin cậy, người dân và doanh nghiệp đưa lạm phát cao vào mọi quyết định về lương, giá và lãi suất. Nền kinh tế phải trả chi phí lớn hơn để khôi phục ổn định, khiến quá trình tăng trưởng dài hạn bị gián đoạn.

Lạm phát tác động đến tiết kiệm, tín dụng và thị trường tài chính

Lạm phát làm thay đổi lợi suất thực của tiền gửi, trái phiếu, cổ phiếu và các khoản vay. Vì vậy, nó ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định tiết kiệm, cấu trúc danh mục đầu tư và hoạt động trung gian của hệ thống tài chính.

Tiết kiệm giảm khi lợi suất thực âm

Khi lãi suất tiền gửi thấp hơn lạm phát, giá trị thực của khoản tiết kiệm giảm theo thời gian. Người dân có thể chuyển tiền sang tài sản rủi ro hơn, ngoại tệ, vàng, bất động sản hoặc tăng tiêu dùng hiện tại.

Nếu quá trình chuyển dịch diễn ra mạnh và kéo dài, hệ thống ngân hàng có thể gặp khó khăn trong việc huy động nguồn vốn ổn định. Ngân hàng phải tăng lãi suất tiền gửi, kéo theo lãi suất cho vay cao hơn.

Rủi ro tín dụng gia tăng

Doanh nghiệp và hộ gia đình cùng chịu chi phí sinh hoạt, chi phí sản xuất và lãi vay cao hơn. Những người vay có dòng tiền yếu dễ chậm trả nợ. Chất lượng tài sản của ngân hàng có thể suy giảm, khiến tổ chức tín dụng thận trọng hơn trong việc cho vay.

Tín dụng vì thế có thể bị siết chặt không chỉ do chính sách tiền tệ, mà còn do ngân hàng đánh giá rủi ro người vay cao hơn. Tác động đối với doanh nghiệp nhỏ thường lớn hơn vì họ ít có khả năng phát hành trái phiếu hoặc huy động vốn cổ phần.

Giá tài sản phản ứng khác nhau theo nguyên nhân lạm phát

Lãi suất tăng làm giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai giảm, gây áp lực lên trái phiếu dài hạn và cổ phiếu có định giá dựa nhiều vào lợi nhuận xa trong tương lai. Ngược lại, một số doanh nghiệp có quyền định giá hoặc hưởng lợi từ giá hàng hóa tăng có thể hoạt động tốt hơn.

Vì vậy, nói rằng lạm phát luôn làm giá cổ phiếu hoặc bất động sản tăng là không chính xác. Phản ứng của thị trường còn phụ thuộc vào lãi suất thực, tăng trưởng lợi nhuận, mức nợ và kỳ vọng chính sách.

Lạm phát ảnh hưởng đến ngân sách nhà nước và nợ công

Lạm phát làm tăng thu ngân sách danh nghĩa, nhưng cũng làm chi tiêu công và chi phí vay tăng. Ảnh hưởng ròng phụ thuộc vào cơ cấu thuế, thời điểm điều chỉnh chi tiêu và kỳ hạn của nợ công.

Thu thuế danh nghĩa có thể tăng

Khi giá hàng hóa, doanh thu và tiền lương danh nghĩa tăng, số thu từ thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập và các sắc thuế tính theo tỷ lệ có thể tăng. Nếu ngưỡng thuế không được điều chỉnh theo lạm phát, người nộp thuế còn có thể bị đẩy vào bậc thuế cao hơn dù thu nhập thực không tăng.

Tuy nhiên, thu ngân sách tăng về danh nghĩa không đồng nghĩa nguồn lực thực của chính phủ tăng. Giá hàng hóa, tiền lương khu vực công, đầu tư xây dựng và chi phí trợ cấp cũng tăng theo.

Giá trị thực của nợ cố định có thể giảm

Lạm phát ngoài dự kiến làm giảm giá trị thực của khoản nợ chính phủ có lãi suất cố định và thời hạn dài. Về nguyên tắc, chính phủ hoàn trả nợ bằng đồng tiền có sức mua thấp hơn.

Nhưng lợi ích này có giới hạn. Nhà đầu tư sẽ yêu cầu lãi suất cao hơn khi phát hành nợ mới. Nếu nợ có kỳ hạn ngắn, lãi suất thả nổi hoặc được điều chỉnh theo lạm phát, chi phí ngân sách có thể tăng nhanh. Lạm phát mất kiểm soát còn làm giảm niềm tin và khiến việc huy động vốn trở nên khó khăn hơn.

Chi tiêu hỗ trợ có thể tăng

Khi giá năng lượng và thực phẩm tăng mạnh, chính phủ thường chịu áp lực tăng trợ cấp, điều chỉnh lương hưu, hỗ trợ người thu nhập thấp hoặc giảm thuế. Các biện pháp này giúp giảm tổn thất xã hội nhưng cũng có thể làm thâm hụt ngân sách tăng.

Nếu hỗ trợ được triển khai quá rộng trong lúc tổng cầu đã cao, chính sách tài khóa có thể làm áp lực lạm phát kéo dài. Vì vậy, hỗ trợ thường hiệu quả hơn khi có mục tiêu rõ ràng, tập trung vào nhóm dễ tổn thương và không làm triệt tiêu hoàn toàn tín hiệu tiết kiệm chi phí.

Lạm phát tác động đến thương mại và tỷ giá

Lạm phát trong nước cao hơn các đối tác thương mại có thể làm hàng hóa nội địa mất sức cạnh tranh nếu tỷ giá không điều chỉnh tương ứng. Chi phí sản xuất tăng khiến giá xuất khẩu cao hơn, trong khi hàng nhập khẩu trở nên tương đối hấp dẫn.

Sức cạnh tranh phụ thuộc vào lạm phát tương đối

Điều quan trọng không chỉ là lạm phát trong một quốc gia, mà là chênh lệch lạm phát so với các đối tác. Nếu giá trong nước tăng 8% còn giá tại thị trường đối tác chỉ tăng 2%, hàng hóa trong nước chịu mức tăng tương đối khoảng 6% trước khi tính đến biến động tỷ giá và năng suất.

Doanh nghiệp xuất khẩu vẫn có thể duy trì sức cạnh tranh nếu năng suất tăng, tỷ giá giảm giá phù hợp hoặc sản phẩm có chất lượng và thương hiệu mạnh. Vì vậy, lạm phát cao không tự động làm xuất khẩu giảm, nhưng tạo thêm áp lực về chi phí và giá bán.

Đồng tiền có thể chịu áp lực mất giá

Lạm phát cao làm sức mua trong nước của tiền tệ giảm. Nếu thị trường dự báo lạm phát tiếp tục và chính sách không đủ đáng tin cậy, nhu cầu nắm giữ đồng nội tệ có thể giảm, gây áp lực lên tỷ giá.

Khi đồng tiền mất giá, giá hàng nhập khẩu tăng, đặc biệt với nhiên liệu, máy móc và nguyên liệu đầu vào. Điều này tạo ra cơ chế truyền dẫn ngược: lạm phát gây áp lực tỷ giá, còn tỷ giá làm lạm phát nhập khẩu tăng thêm.

Tuy nhiên, tỷ giá còn chịu ảnh hưởng của lãi suất, cán cân thương mại, dòng vốn và điều kiện tài chính quốc tế. Không thể quy mọi biến động tỷ giá cho lạm phát.

Mức độ tác động phụ thuộc vào loại lạm phát

Đánh giá tác động của lạm phát chỉ dựa trên tỷ lệ tăng giá là chưa đủ. Cần xác định nguồn gốc, phạm vi lan tỏa, thời gian kéo dài và mức độ ăn sâu vào kỳ vọng.

Lạm phát do cầu kéo

Lạm phát cầu kéo xuất hiện khi tổng cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng của nền kinh tế. Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp có thể tăng sản lượng và tuyển dụng. Khi công suất dần được sử dụng hết, phần lớn nhu cầu tăng thêm chuyển thành áp lực giá.

Loại lạm phát này thường phản ánh nền kinh tế hoạt động nóng. Công cụ lãi suất và chính sách tài khóa có thể tác động tương đối trực tiếp bằng cách làm giảm nhu cầu.

Lạm phát do chi phí đẩy

Lạm phát chi phí đẩy xảy ra khi giá năng lượng, nguyên liệu, tiền lương hoặc chi phí nhập khẩu tăng, làm đường cung của nền kinh tế bị thu hẹp. Giá tăng trong khi sản lượng có thể giảm.

Việc kiểm soát loại lạm phát này khó hơn vì tăng lãi suất không trực tiếp tạo thêm dầu, điện, thực phẩm hoặc linh kiện. Chính sách phải cân bằng giữa ngăn lạm phát lan rộng và tránh làm suy giảm tổng cầu quá mức.

Lạm phát do kỳ vọng

Khi doanh nghiệp tin rằng chi phí sẽ tiếp tục tăng, họ điều chỉnh giá sớm. Người lao động kỳ vọng giá cao hơn nên yêu cầu tăng lương. Người cho vay đòi lãi suất cao hơn. Những hành vi phòng vệ riêng lẻ có thể khiến lạm phát trở nên dai dẳng.

Kỳ vọng vì thế là cơ chế nối cú sốc tạm thời với lạm phát kéo dài. Uy tín của chính sách tiền tệ, tính nhất quán trong truyền thông và khả năng duy trì ổn định vĩ mô có vai trò quan trọng trong việc ngăn cơ chế này hình thành.

Lạm phát tài sản không hoàn toàn giống lạm phát tiêu dùng

Giá cổ phiếu, đất đai hoặc nhà ở tăng mạnh chưa chắc được phản ánh đầy đủ trong chỉ số giá tiêu dùng. Lạm phát tiêu dùng đo biến động giá của một rổ hàng hóa và dịch vụ phục vụ đời sống, còn giá tài sản phản ánh kỳ vọng dòng tiền, điều kiện tín dụng và mức độ khan hiếm tài sản.

Hai hiện tượng có thể liên quan nhưng không thể thay thế cho nhau. Việc giá tài sản tăng không đồng nghĩa chi phí sinh hoạt tăng cùng tỷ lệ, và lạm phát tiêu dùng cao không bảo đảm mọi tài sản đều tăng giá.

Lạm phát thấp, vừa phải và cao tạo ra hệ quả khác nhau

Không phải mọi mức tăng giá đều gây thiệt hại giống nhau. Mức độ ổn định và khả năng dự báo thường quan trọng không kém con số lạm phát.

Lạm phát thấp và ổn định

Lạm phát thấp, ổn định giúp doanh nghiệp điều chỉnh giá và tiền lương mà không cần giảm giá danh nghĩa, đồng thời tạo khoảng cách để lãi suất thực có thể giảm khi nền kinh tế suy thoái. Hộ gia đình và doanh nghiệp cũng dễ lập kế hoạch dài hạn hơn.

Nhiều ngân hàng trung ương lựa chọn mục tiêu lạm phát dương, thường quanh mức 2% tại các nền kinh tế phát triển, thay vì đặt mục tiêu giá hoàn toàn không đổi. Đây là mức tham chiếu chính sách, không phải ngưỡng phổ quát bảo đảm tối ưu cho mọi quốc gia và mọi thời kỳ.

Lạm phát cao nhưng có thể dự báo

Nếu lạm phát được dự báo chính xác, tiền lương, lãi suất và hợp đồng có thể điều chỉnh phần nào. Tuy vậy, nền kinh tế vẫn phải chịu chi phí cập nhật giá, quản lý tiền mặt, phòng ngừa rủi ro và phân bổ lại tài sản.

Ngoài ra, việc điều chỉnh không diễn ra đồng thời. Nhóm có khả năng thương lượng yếu vẫn chịu tổn thất, còn hợp đồng dài hạn và hệ thống thuế có thể phản ứng chậm.

Lạm phát cao và biến động

Đây là trường hợp gây thiệt hại lớn nhất vì giá cả mất vai trò tín hiệu, kỳ hạn hợp đồng rút ngắn, lãi suất chứa phần bù rủi ro cao và niềm tin vào tiền tệ suy giảm. Doanh nghiệp hạn chế đầu tư dài hạn, người dân tránh giữ tiền và chính sách điều hành phải sử dụng biện pháp mạnh hơn.

Nếu lạm phát duy trì ở mức 10% mỗi năm, sau khoảng 7 năm mặt bằng giá có thể gần gấp đôi theo quy tắc 70. Ở mức 20%, thời gian để giá gần gấp đôi chỉ khoảng 3,5 năm. Ví dụ này cho thấy lạm phát kéo dài có tác động tích lũy mạnh hơn nhiều so với cảm nhận từ một năm riêng lẻ.

Giảm phát cũng gây rủi ro

Mặt bằng giá giảm kéo dài làm giá trị thực của nợ tăng, khuyến khích trì hoãn tiêu dùng và khiến doanh nghiệp khó tăng doanh thu. Khi tiền lương danh nghĩa khó giảm, doanh nghiệp có thể cắt giảm việc làm thay vì điều chỉnh lương.

Vì vậy, mục tiêu ổn định giá thường không đồng nghĩa đưa lạm phát về 0% bằng mọi giá. Trọng tâm là duy trì mức tăng giá thấp, ổn định, có thể dự báo và phù hợp với điều kiện của nền kinh tế.

Vì sao cùng một mức lạm phát nhưng hậu quả có thể khác nhau?

Hai nền kinh tế cùng có lạm phát 6% chưa chắc chịu tác động giống nhau. Mức độ thiệt hại phụ thuộc vào ít nhất năm điều kiện.

·         Lạm phát có được dự báo trước hay không

·         Thu nhập và tiền lương có tăng theo giá hay không

·         Giá tăng tập trung ở hàng thiết yếu hay phân bổ rộng

·         Lạm phát đến từ cầu, chi phí hay kỳ vọng

·         Chính sách tiền tệ và tài khóa có đủ độ tin cậy hay không

Lạm phát dự báo được cho phép các bên đưa điều khoản điều chỉnh vào hợp đồng. Lạm phát bất ngờ tạo ra chuyển giao tài sản ngoài dự kiến giữa người vay và người cho vay, giữa doanh nghiệp và người lao động, hoặc giữa người nộp thuế và ngân sách.

Tương tự, lạm phát tập trung ở thực phẩm và năng lượng gây áp lực mạnh hơn lên người thu nhập thấp so với mức tăng tương tự ở hàng hóa xa xỉ. Một nền kinh tế có năng suất tăng nhanh và thị trường lao động linh hoạt cũng thích ứng tốt hơn nền kinh tế có sản xuất trì trệ, nợ cao và hệ thống tài chính yếu.

Cần đánh giá lạm phát bằng những chỉ báo nào?

Một chỉ số duy nhất không thể phản ánh đầy đủ tác động của lạm phát. Để đánh giá đúng, cần xem đồng thời biến động giá, thu nhập, lãi suất, thị trường lao động và sản lượng.

Tỷ lệ lạm phát toàn phần và lạm phát cơ bản

Lạm phát toàn phần phản ánh toàn bộ rổ hàng hóa và dịch vụ. Lạm phát cơ bản thường loại bỏ hoặc làm giảm ảnh hưởng của những nhóm giá biến động mạnh như thực phẩm và năng lượng để nhận diện xu hướng dài hơn.

Lạm phát cơ bản hữu ích cho việc đánh giá áp lực giá dai dẳng, nhưng không thể thay thế lạm phát toàn phần khi phân tích mức sống. Người dân vẫn phải thanh toán hóa đơn thực phẩm, xăng dầu và điện, kể cả khi các mặt hàng này bị loại khỏi một chỉ số phân tích.

Tiền lương thực

Tiền lương danh nghĩa cần được điều chỉnh theo lạm phát để xác định sức mua. Nếu tiền lương tăng 6% nhưng giá tăng 8%, tiền lương thực vẫn giảm gần 2%.

Chỉ báo này giúp phân biệt giai đoạn người lao động thực sự cải thiện mức sống với giai đoạn thu nhập chỉ tăng về mặt con số.

Lãi suất thực

Lãi suất thực gần bằng lãi suất danh nghĩa trừ lạm phát kỳ vọng. Đây là chỉ báo quan trọng đối với tiết kiệm, tín dụng và đầu tư.

Lãi suất danh nghĩa cao chưa chắc chính sách tiền tệ đã thắt chặt nếu lạm phát kỳ vọng còn cao hơn. Ngược lại, lãi suất thực dương lớn có thể làm nhu cầu tín dụng và đầu tư giảm mạnh.

Kỳ vọng lạm phát

Kỳ vọng của hộ gia đình, doanh nghiệp và thị trường tài chính cho biết lạm phát hiện tại có nguy cơ kéo dài hay không. Khi kỳ vọng dài hạn ổn định, cú sốc giá tạm thời ít có khả năng biến thành quá trình tăng giá tự duy trì.

Nếu kỳ vọng tăng liên tục, việc kiểm soát lạm phát thường đòi hỏi chính sách mạnh hơn và chi phí tăng trưởng lớn hơn.

Tăng trưởng thực và thất nghiệp

GDP danh nghĩa có thể tăng nhanh chỉ vì giá tăng. Cần sử dụng GDP thực để xem lượng hàng hóa và dịch vụ thực tế có tăng hay không.

Đồng thời, tỷ lệ thất nghiệp, số giờ làm việc, tuyển dụng và năng suất giúp xác định lạm phát đang đi cùng nền kinh tế quá nóng hay đang xuất hiện trong bối cảnh đình trệ.

Lạm phát tác động đến hầu hết các bộ phận của nền kinh tế thông qua ba kênh chính: làm giảm sức mua của tiền, thay đổi giá tương đối và khiến các quyết định dài hạn trở nên bất định hơn. Từ ba kênh này, ảnh hưởng lan sang tiêu dùng, phân phối thu nhập, chi phí doanh nghiệp, đầu tư, việc làm, thị trường tài chính, ngân sách nhà nước, thương mại và tăng trưởng.

Lạm phát vừa phải không nhất thiết gây suy giảm kinh tế ngay lập tức, đặc biệt khi nó xuất hiện cùng quá trình phục hồi nhu cầu. Tuy nhiên, lạm phát cao, kéo dài và khó dự báo thường làm giảm thu nhập thực, tăng chi phí vốn, gây sai lệch phân bổ nguồn lực và buộc chính sách phải thắt chặt. Vì vậy, vấn đề quan trọng không chỉ là giá đang tăng bao nhiêu, mà còn là giá tăng vì nguyên nhân gì, trong bao lâu, tác động đến nhóm nào và kỳ vọng của nền kinh tế có được giữ ổn định hay không.