Phát triển bền vững hướng đến những mục tiêu cốt lõi nào?

Cách hiểu này đặc biệt quan trọng vì một thành tựu trong ngắn hạn chưa chắc đã là phát triển bền vững. Tăng sản lượng nhưng làm cạn kiệt tài nguyên, tạo việc làm nhưng duy trì bất bình đẳng, hoặc bảo vệ một hệ sinh thái bằng giải pháp khiến cộng đồng mất sinh kế đều cho thấy việc đánh giá phát triển phải tính đến tác động qua lại giữa nhiều mục tiêu. Chính mối quan hệ đó được cụ thể hóa trong Chương trình nghị sự 2030 với 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững và 169 chỉ tiêu liên quan.

Phát triển bền vững là gì?

Khái niệm phát triển bền vững thường được diễn giải dựa trên nguyên tắc đáp ứng nhu cầu của hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Điểm cốt lõi nằm ở hai khoảng thời gian: hiện tại và tương lai. Một mô hình phát triển chỉ tạo lợi ích hôm nay nhưng chuyển chi phí về tài nguyên, môi trường hoặc xã hội cho thế hệ sau không đáp ứng đầy đủ nguyên tắc này.

Vì vậy, “bền vững” không đồng nghĩa với việc ngừng phát triển để bảo tồn mọi thứ ở trạng thái nguyên vẹn. Mục tiêu vẫn bao gồm nâng cao đời sống, tạo việc làm, phát triển cơ sở hạ tầng, cải thiện giáo dục và y tế. Sự khác biệt nằm ở cách những thành quả đó được tạo ra: phát triển phải hạn chế việc đánh đổi phúc lợi lâu dài lấy lợi ích trước mắt.

Một ví dụ đơn giản là khai thác một khu rừng để tạo nguồn thu. Nếu toàn bộ tài nguyên bị khai thác nhanh chóng, lợi ích kinh tế có thể xuất hiện ngay nhưng khả năng hấp thụ carbon, bảo vệ đất, duy trì đa dạng sinh học và sinh kế lâu dài có thể suy giảm. Khi chi phí dài hạn lớn hơn lợi ích ngắn hạn, mô hình đó khó được xem là bền vững. Liên Hợp Quốc cũng dùng những trường hợp khai thác tài nguyên vì lợi ích trước mắt để minh họa vấn đề của phát triển không bền vững.

Điều này cho thấy phát triển bền vững không chỉ hỏi “chúng ta tạo ra bao nhiêu tăng trưởng?” mà còn hỏi “tăng trưởng được tạo ra bằng cách nào, lợi ích thuộc về ai và những nguồn lực nào còn lại cho tương lai?”

Vì sao kinh tế, xã hội và môi trường phải được cân bằng?

Ba chiều kinh tế, xã hội và môi trường không phải ba mục tiêu độc lập. Chúng tạo thành một hệ thống có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau.

Nền kinh tế cần tài nguyên thiên nhiên, năng lượng, nước, đất và các dịch vụ hệ sinh thái để duy trì hoạt động sản xuất. Đồng thời, nền kinh tế cũng phụ thuộc vào con người có sức khỏe, kỹ năng, cơ hội việc làm và môi trường xã hội ổn định. Ngược lại, việc nâng cao mức sống và đầu tư cho bảo vệ môi trường thường cần nguồn lực kinh tế.

Do đó, việc tối đa hóa một chiều mà bỏ qua hai chiều còn lại có thể tạo ra giới hạn cho chính quá trình phát triển. Tăng trưởng dựa quá mức vào khai thác tài nguyên hữu hạn có thể làm suy yếu nền tảng sản xuất trong tương lai. Tăng trưởng tạo ra của cải nhưng để phần lớn dân cư đứng ngoài thành quả phát triển có thể duy trì bất bình đẳng. Trong khi đó, chính sách môi trường không tính đến sinh kế và khả năng tiếp cận nguồn lực của người dân cũng có thể tạo ra chi phí xã hội.

Chương trình nghị sự 2030 vì thế nhấn mạnh rằng các mục tiêu phát triển có tính tích hợp và không thể tách rời, đồng thời phải cân bằng ba chiều kinh tế, xã hội và môi trường. Điều này cũng giải thích tại sao một mục tiêu như năng lượng sạch vừa liên quan môi trường, vừa ảnh hưởng đến sản xuất, việc làm, sức khỏe và khả năng tiếp cận dịch vụ của người dân.

Bền vững vì thế không phải trạng thái trong đó mọi mục tiêu luôn được tối đa hóa cùng lúc. Trong thực tế có thể xuất hiện đánh đổi. Yêu cầu quan trọng là nhận diện những đánh đổi đó, hạn chế việc chuyển chi phí sang nhóm yếu thế hoặc thế hệ tương lai và tìm giải pháp tạo lợi ích đồng thời trên nhiều chiều.

Mục tiêu kinh tế là tạo thịnh vượng có khả năng duy trì lâu dài

Ở chiều kinh tế, phát triển bền vững vẫn hướng tới tăng trưởng, năng suất, đổi mới và cơ hội việc làm. Tuy nhiên, tăng trưởng không được xem là mục đích duy nhất. Chương trình nghị sự 2030 đặt trọng tâm vào tăng trưởng bền vững và bao trùm, việc làm đầy đủ, năng suất và công việc tốt cho mọi người.

Một nền kinh tế bền vững vì thế cần tạo ra giá trị mà không phụ thuộc mãi vào việc gia tăng tiêu thụ tài nguyên và phát sinh ô nhiễm. Điều này liên hệ trực tiếp với đổi mới công nghệ, cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu, sử dụng năng lượng hiệu quả và các mô hình sản xuất – tiêu dùng có trách nhiệm.

Khía cạnh “bao trùm” cũng rất quan trọng. GDP có thể tăng trong khi một bộ phận dân cư không được tiếp cận việc làm ổn định, giáo dục, dịch vụ cơ bản hoặc cơ hội kinh tế. Trong trường hợp đó, tăng trưởng kinh tế chưa tự động đồng nghĩa với phát triển bền vững.

Vì vậy, mục tiêu kinh tế có thể hiểu theo ba lớp liên kết: tạo ra của cải và năng suất; duy trì khả năng tạo ra của cải trong dài hạn; và mở rộng cơ hội để thành quả phát triển được chia sẻ rộng hơn. Cách nhìn này giải thích tại sao trong hệ thống SDGs, tăng trưởng kinh tế đi cùng với giảm nghèo, giảm bất bình đẳng, đổi mới, năng lượng, hạ tầng và sản xuất có trách nhiệm chứ không tồn tại riêng biệt.

Mục tiêu xã hội là nâng cao chất lượng sống và không để ai bị bỏ lại phía sau

Chiều xã hội trả lời một câu hỏi khác: phát triển cuối cùng phục vụ ai?

Nếu kinh tế tăng trưởng nhưng nghèo đói, thiếu giáo dục, sức khỏe kém hoặc bất bình đẳng nghiêm trọng vẫn tồn tại, thành quả phát triển chưa chuyển hóa đầy đủ thành chất lượng sống. Do đó, phát triển bền vững đặt con người ở vị trí trung tâm.

Các mục tiêu xã hội bao gồm xóa nghèo và đói, cải thiện sức khỏe, bảo đảm giáo dục có chất lượng, thúc đẩy bình đẳng giới, giảm bất bình đẳng và xây dựng các cộng đồng an toàn, có khả năng chống chịu. Chương trình nghị sự 2030 còn xác lập nguyên tắc không để ai bị bỏ lại phía sau, qua đó nhấn mạnh rằng kết quả phát triển cần đến được với các nhóm dân cư và những người dễ bị tổn thương, không chỉ thể hiện qua giá trị trung bình của toàn xã hội.

Cơ chế liên kết giữa xã hội và kinh tế rất rõ. Giáo dục giúp nâng cao kỹ năng và năng suất. Sức khỏe tốt giúp con người học tập, lao động và tham gia đời sống xã hội hiệu quả hơn. Việc giảm bất bình đẳng về cơ hội giúp nhiều người có khả năng đóng góp vào nền kinh tế và hưởng lợi từ tăng trưởng.

Chiều xã hội cũng có quan hệ trực tiếp với môi trường. Ô nhiễm không khí, thiếu nước sạch, thiên tai hay suy thoái đất không tác động ngang nhau đến tất cả mọi người; những cộng đồng có ít nguồn lực thích ứng thường chịu rủi ro lớn hơn. Vì thế, bảo vệ môi trường đồng thời có thể là một vấn đề về sức khỏe, sinh kế và công bằng xã hội.

Mục tiêu môi trường là bảo vệ nền tảng tự nhiên của sự phát triển

Môi trường không chỉ là một lĩnh vực cần được bảo vệ sau khi nền kinh tế đã phát triển. Đất, nước, khí hậu, đại dương, rừng và đa dạng sinh học chính là những điều kiện vật chất mà hoạt động kinh tế và đời sống con người phụ thuộc vào.

Ở chiều môi trường, phát triển bền vững hướng tới sử dụng tài nguyên có trách nhiệm, giảm suy thoái môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, bảo vệ các hệ sinh thái trên đất liền và dưới nước, đồng thời chuyển đổi cách sản xuất và tiêu dùng. Những nội dung này được thể hiện trực tiếp trong các SDG về nước sạch, năng lượng, tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm, khí hậu, đại dương và hệ sinh thái trên cạn.

Cơ chế ở đây là giới hạn sinh thái. Một số tài nguyên có tốc độ tái tạo hữu hạn; hệ sinh thái cũng có giới hạn trước áp lực khai thác, ô nhiễm và thay đổi sử dụng đất. Nếu tốc độ gây áp lực liên tục vượt khả năng phục hồi, nguồn vốn tự nhiên phục vụ chính nền kinh tế và xã hội sẽ suy giảm.

Bởi vậy, mục tiêu môi trường không chỉ nhằm “giữ thiên nhiên xanh”. Ý nghĩa thực tế còn nằm ở việc bảo vệ nguồn nước, khả năng sản xuất lương thực, sức khỏe con người, khả năng chống chịu thiên tai và nguồn lực cần thiết cho hoạt động kinh tế dài hạn.

Tuy nhiên, bảo vệ môi trường cũng cần được triển khai cùng hai chiều còn lại. Một quá trình chuyển đổi năng lượng chẳng hạn cần giảm tác động khí hậu nhưng đồng thời phải xem xét khả năng tiếp cận năng lượng, chi phí đối với người dân, cơ hội việc làm và năng lực của nền kinh tế. Đây chính là lý do phát triển bền vững yêu cầu cách tiếp cận tích hợp thay vì xử lý từng vấn đề riêng lẻ.

17 Mục tiêu Phát triển Bền vững cụ thể hóa định hướng đến năm 2030

Năm 2015, các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc thông qua Chương trình nghị sự 2030 với 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) và 169 chỉ tiêu. Các mục tiêu áp dụng mang tính phổ quát và được thiết kế như một hệ thống liên kết thay vì 17 chương trình độc lập.

17 mục tiêu gồm:

1.    Xóa nghèo

2.    Xóa đói

3.    Sức khỏe tốt và cuộc sống hạnh phúc

4.    Giáo dục có chất lượng

5.    Bình đẳng giới

6.    Nước sạch và vệ sinh

7.    Năng lượng sạch với giá thành hợp lý

8.    Công việc tốt và tăng trưởng kinh tế

9.    Công nghiệp, đổi mới và cơ sở hạ tầng

10.  Giảm bất bình đẳng

11.  Thành phố và cộng đồng bền vững

12.  Tiêu dùng và sản xuất có trách nhiệm

13.  Hành động vì khí hậu

14.  Tài nguyên và môi trường biển

15.  Tài nguyên và môi trường trên đất liền

16.  Hòa bình, công lý và thể chế vững mạnh

17.  Quan hệ đối tác vì các mục tiêu

Không nên hiểu danh sách này như việc phân 17 mục tiêu thành ba “ngăn” kinh tế, xã hội và môi trường hoàn toàn tách biệt. Nhiều SDG cùng lúc phục vụ nhiều chiều phát triển. Chẳng hạn, năng lượng sạch vừa giúp giảm tác động môi trường, vừa tạo điều kiện cho hoạt động kinh tế và cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ. Nông nghiệp bền vững đồng thời liên quan đến an ninh lương thực, thu nhập, tài nguyên đất, nước và hệ sinh thái.

Hai mục tiêu về thể chế và quan hệ đối tác còn cho thấy ba chiều phát triển không thể tự vận hành nếu thiếu các điều kiện thực thi. Hòa bình, pháp quyền, thể chế có trách nhiệm, tài chính, công nghệ, năng lực thực hiện và hợp tác quốc tế đều có vai trò giúp những mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường chuyển từ định hướng thành hành động.

Vì vậy, 17 SDGs không thay thế ba trụ cột cốt lõi. Chúng cụ thể hóa cách phát triển bền vững được triển khai thành các lĩnh vực mục tiêu có thể tổ chức, theo dõi và phối hợp trong Chương trình nghị sự 2030.

Hiểu đúng mục tiêu của phát triển bền vững: không phải chọn một trong ba

Một cách hiểu sai phổ biến là cho rằng phát triển bền vững chủ yếu đồng nghĩa với bảo vệ môi trường. Môi trường là thành phần thiết yếu nhưng không phải toàn bộ khái niệm. Liên Hợp Quốc xác định rõ phát triển bền vững đòi hỏi sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, hòa nhập xã hội và bảo vệ môi trường.

Điều đó cũng có nghĩa một chính sách “xanh” chưa chắc tự động bền vững nếu tạo ra bất bình đẳng nghiêm trọng hoặc không khả thi về kinh tế. Ngược lại, một chương trình tạo nhiều việc làm chưa chắc bền vững nếu dựa vào phương thức sản xuất gây suy thoái nguồn tài nguyên mà chính cộng đồng đó cần trong dài hạn.

Cách đánh giá phù hợp hơn là xem xét đồng thời ba câu hỏi: giải pháp có tạo và duy trì giá trị kinh tế hay không; lợi ích và cơ hội xã hội được phân bổ như thế nào; và tác động lên tài nguyên, hệ sinh thái cùng khí hậu có nằm trong giới hạn có thể duy trì hay không.

Từ đó có thể thấy bản chất của phát triển bền vững không phải tìm kiếm một điểm cân bằng cố định cho mọi quốc gia hay mọi thời kỳ. Điều kiện kinh tế, năng lực và ưu tiên phát triển giữa các quốc gia khác nhau, và Chương trình nghị sự 2030 cũng thừa nhận sự khác biệt đó. Điều không thay đổi là yêu cầu nhìn nhận các mục tiêu trong mối liên hệ với nhau và tránh đạt thành tựu ở một chiều bằng cách làm suy yếu nghiêm trọng những chiều còn lại.

Phát triển bền vững hướng tới một mô hình trong đó con người có thể cải thiện chất lượng sống và tạo ra thịnh vượng mà không làm suy yếu nền tảng xã hội và tự nhiên cần thiết cho tương lai. Ba chiều cốt lõi — kinh tế, xã hội và môi trường — vì vậy phải được triển khai theo cách cân bằng và tích hợp.

Chương trình nghị sự 2030 chuyển định hướng đó thành 17 SDGs, từ xóa nghèo, giáo dục, sức khỏe và việc làm đến sản xuất có trách nhiệm, hành động khí hậu, bảo vệ hệ sinh thái, xây dựng thể chế và tăng cường quan hệ đối tác. Điểm quan trọng nhất không nằm ở việc hoàn thành từng mục tiêu riêng lẻ mà ở khả năng tạo tiến bộ đồng thời giữa các mục tiêu, quản lý những đánh đổi không thể tránh khỏi và bảo đảm rằng sự phát triển hôm nay không thu hẹp cơ hội của những người sống ngày mai.