Tài chính cá nhân cho người mới cần bắt đầu từ đâu?

Thứ tự này quan trọng vì mỗi bước tạo nền tảng cho bước tiếp theo. Nếu chưa biết mỗi tháng mình thực sự còn bao nhiêu tiền nhưng đã đầu tư, bạn có thể phải bán tài sản khi phát sinh chi phí bất ngờ. Nếu chưa kiểm soát khoản nợ có lãi suất cao, lợi nhuận đầu tư có thể không đủ bù chi phí lãi vay.

Vì vậy, học tài chính cá nhân không đơn thuần là học cách tiết kiệm nhiều hơn. Mục tiêu là hình thành một hệ thống giúp bạn phân bổ thu nhập có chủ đích, ứng phó với biến động và tích lũy tài sản theo thời gian.

Bắt đầu bằng việc hiểu tình hình tài chính hiện tại

Trước khi quyết định phải tiết kiệm hay đầu tư bao nhiêu, bạn cần biết mình đang đứng ở đâu. Ba thông tin nền tảng là thu nhập, chi tiêu và tài sản ròng.

Thu nhập nên được tính theo số tiền thực tế có thể sử dụng sau các khoản khấu trừ bắt buộc. Chi tiêu cần được nhìn theo cả tháng thay vì chỉ từng giao dịch riêng lẻ. Có thể chia thành ba nhóm cơ bản:

·         Chi phí thiết yếu như nhà ở, thực phẩm, điện nước và đi lại

·         Nghĩa vụ tài chính như trả nợ và các khoản thanh toán bắt buộc

·         Chi tiêu linh hoạt như giải trí, mua sắm và các nhu cầu có thể điều chỉnh

Sau đó, tính dòng tiền:

Dòng tiền = Thu nhập thực nhận - Tổng chi tiêu

Nếu kết quả dương, phần chênh lệch có thể được dùng cho quỹ dự phòng, trả nợ, mục tiêu tài chính và đầu tư. Nếu kết quả âm, ưu tiên trước mắt chưa phải đầu tư mà là tìm nguyên nhân khiến chi tiêu vượt thu nhập.

Bên cạnh dòng tiền, tài sản ròng cho biết bức tranh tài chính tích lũy:

Tài sản ròng = Tổng tài sản - Tổng nợ phải trả

Ví dụ, một người có 100 triệu đồng tiền mặt và tài sản tài chính nhưng đang nợ 40 triệu đồng sẽ có tài sản ròng 60 triệu đồng.

Dòng tiền và tài sản ròng phản ánh hai vấn đề khác nhau. Dòng tiền cho biết hệ thống tài chính hằng tháng có bền vững hay không, còn tài sản ròng cho biết những gì bạn đã tích lũy được sau khi trừ nghĩa vụ nợ.

Sai lầm phổ biến là đánh giá sức khỏe tài chính chỉ dựa vào mức lương. Thu nhập cao không tự động tạo ra tài chính tốt nếu chi tiêu cũng tăng tương ứng hoặc phần lớn thu nhập phải dùng để trả nợ.

Lập ngân sách để quyết định tiền sẽ đi đâu

Ngân sách không nhất thiết là một bảng tính phức tạp. Về bản chất, ngân sách là kế hoạch phân bổ thu nhập trước khi tiền được chi tiêu.

Một khung thường được sử dụng để tham khảo là quy tắc 50/30/20:

·         Khoảng 50% thu nhập dành cho nhu cầu thiết yếu

·         Khoảng 30% dành cho mong muốn cá nhân

·         Khoảng 20% dành cho tiết kiệm và trả nợ

Các tỷ lệ này không phải tiêu chuẩn bắt buộc. Người sống ở khu vực có chi phí nhà ở cao, đang nuôi con, có thu nhập biến động hoặc đang phải xử lý nhiều khoản nợ có thể cần một cơ cấu hoàn toàn khác.

Giá trị thực sự của ngân sách nằm ở cơ chế giới hạn nguồn lực. Thu nhập mỗi tháng là hữu hạn, nên khi tăng tiền cho một mục tiêu, bạn phải giảm tiền ở mục tiêu khác hoặc tăng thu nhập. Ngân sách biến sự đánh đổi này thành một quyết định có ý thức.

Người mới có thể thực hiện theo quy trình đơn giản:

1.    Ghi lại thu nhập thực nhận

2.    Liệt kê các khoản chi bắt buộc

3.    Theo dõi chi tiêu linh hoạt

4.    Xác định số tiền dành cho tiết kiệm và mục tiêu

5.    So sánh kế hoạch với chi tiêu thực tế cuối tháng

6.    Điều chỉnh ngân sách cho tháng tiếp theo

Không cần cố tạo một ngân sách hoàn hảo ngay tháng đầu tiên. Nếu trước đây chưa từng theo dõi chi tiêu, dữ liệu của vài tháng đầu tiên có thể hữu ích hơn một tỷ lệ lý tưởng được áp đặt ngay từ đầu.

Một nguyên tắc thực tế là tự động hóa những khoản quan trọng. Chuyển tiền sang tài khoản tiết kiệm ngay sau khi nhận thu nhập giúp khoản tiết kiệm trở thành một phần của ngân sách thay vì chỉ là số tiền còn thừa cuối tháng.

Xây quỹ dự phòng trước khi phụ thuộc vào đầu tư

Quỹ dự phòng là khoản tiền dành cho những chi phí cần thiết nhưng không thể dự đoán chính xác thời điểm, chẳng hạn mất thu nhập, sửa chữa phương tiện hoặc một khoản chi thiết yếu phát sinh.

Một mốc tham khảo thường gặp là tích lũy khoảng 3–6 tháng chi phí thiết yếu.

Điểm cần chú ý là 3–6 tháng chi phí thiết yếu, không nhất thiết là 3–6 tháng tổng thu nhập. Nếu một người cần 15 triệu đồng mỗi tháng để trang trải các nghĩa vụ thiết yếu, mục tiêu quỹ dự phòng theo mốc này tương đương khoảng 45–90 triệu đồng.

Tuy nhiên, con số phù hợp phụ thuộc vào mức độ rủi ro của từng người. Người có thu nhập ổn định, nhiều nguồn thu hoặc ít người phụ thuộc có thể cần mức đệm khác người làm nghề có thu nhập thất thường hoặc là nguồn thu nhập duy nhất của gia đình.

Không nhất thiết phải chờ tích lũy đủ 3–6 tháng mới xem mình có quỹ dự phòng. Với người bắt đầu từ con số 0, có thể xây theo hai tầng:

·         Tạo một quỹ nhỏ ban đầu để xử lý các khoản phát sinh thông thường

·         Tiếp tục tích lũy đến mức quỹ dự phòng mục tiêu

Cơ chế của quỹ dự phòng rất quan trọng. Khi có một khoản chi bất ngờ, bạn có thể dùng tiền dự phòng thay vì vay nợ hoặc bán khoản đầu tư không đúng thời điểm.

Do đó, tiền dự phòng cần ưu tiên khả năng tiếp cận và độ ổn định hơn lợi nhuận cao. Đầu tư tài sản biến động mạnh cho một khoản tiền có thể phải sử dụng trong thời gian ngắn sẽ tạo ra rủi ro: đúng lúc cần tiền, giá trị tài sản có thể đang giảm.

Kiểm soát nợ trước khi chạy theo lợi nhuận đầu tư

Không phải mọi khoản nợ đều có tác động giống nhau. Người mới cần quan tâm ít nhất đến số dư nợ, lãi suất, khoản thanh toán tối thiểu và thời hạn của từng khoản vay.

Lãi suất là một trong những dữ liệu quan trọng nhất vì nó phản ánh chi phí của việc tiếp tục mang khoản nợ.

Giả sử một khoản nợ 20 triệu đồng chịu lãi suất 20%/năm. Nếu đơn giản hóa và chưa tính các yếu tố khác, chi phí lãi tương ứng khoảng 4 triệu đồng trong một năm. Trong trường hợp này, việc trả bớt nợ tạo ra một lợi ích tài chính tương đối dễ xác định, trong khi lợi nhuận từ đầu tư luôn đi kèm bất định.

Hai phương pháp trả nhiều khoản nợ thường được sử dụng là:

Ưu tiên khoản có lãi suất cao

Bạn trả mức tối thiểu cho các khoản còn lại và dành tiền bổ sung cho khoản có lãi suất cao nhất.

Cách này ưu tiên hiệu quả toán học vì giảm khoản nợ gây chi phí lãi lớn nhất trước.

Ưu tiên khoản có số dư nhỏ

Bạn tập trung xử lý khoản nợ nhỏ nhất trước rồi chuyển sang khoản tiếp theo.

Cách này có thể tạo cảm giác tiến bộ nhanh hơn và giúp một số người duy trì động lực.

Không có nghĩa người có nợ tuyệt đối không được đầu tư. Thứ tự thích hợp còn phụ thuộc vào lãi suất khoản nợ, điều khoản vay, quỹ dự phòng và các lợi ích tài chính khác mà người đó đang có. Điểm quan trọng là không nên so sánh lãi vay chắc chắn phải trả với lợi nhuận đầu tư kỳ vọng như thể hai con số có mức độ chắc chắn giống nhau.

Bảo vệ tài chính trước những rủi ro có thể làm mất thành quả tích lũy

Tiết kiệm giúp bạn tích lũy tiền, nhưng quản trị rủi ro giúp tránh việc một biến cố lớn phá vỡ toàn bộ kế hoạch.

Người mới thường tập trung vào câu hỏi “làm sao để tiền tăng lên?” mà bỏ qua câu hỏi quan trọng không kém: “điều gì có thể khiến kế hoạch tài chính sụp đổ?”.

Quỹ dự phòng xử lý được nhiều cú sốc tài chính nhỏ và trung bình, nhưng không phải mọi rủi ro đều phù hợp để tự gánh bằng tiền tiết kiệm. Những sự kiện có xác suất không thường xuyên nhưng hậu quả tài chính rất lớn là lý do bảo hiểm có vai trò trong kế hoạch tài chính.

Nhu cầu bảo vệ phụ thuộc hoàn cảnh. Một người độc thân không có người phụ thuộc sẽ có nhu cầu khác người đang là nguồn thu nhập chính của gia đình. Vì vậy, không nên mua một sản phẩm chỉ vì nó được gọi là “bảo vệ tài chính”.

Cần xem xét ít nhất:

·         Rủi ro nào đang được bảo vệ

·         Trường hợp nào được chi trả

·         Trường hợp loại trừ

·         Mức phí

·         Mức quyền lợi

·         Thời hạn và điều kiện của hợp đồng

Bảo hiểm cũng không nên bị đánh đồng với quỹ dự phòng. Quỹ dự phòng cung cấp tiền có thể chủ động sử dụng cho nhiều tình huống, trong khi bảo hiểm chỉ chi trả khi sự kiện đáp ứng điều kiện của hợp đồng.

Mục tiêu của bước này không phải loại bỏ mọi rủi ro. Điều đó gần như không thể. Mục tiêu là tránh để một rủi ro lớn có khả năng xóa bỏ nhiều năm tích lũy.

Chỉ bắt đầu đầu tư sau khi hiểu mục tiêu, thời gian và rủi ro

Đầu tư là bước quan trọng của tài chính cá nhân, nhưng không phải bước đầu tiên.

Trước khi lựa chọn tài sản, người mới cần trả lời ba câu hỏi:

·         Số tiền này dùng cho mục tiêu gì

·         Khi nào cần sử dụng tiền

·         Có thể chấp nhận giá trị khoản đầu tư giảm đến mức nào

Ba yếu tố này quyết định mức rủi ro phù hợp hơn việc chỉ hỏi “kênh nào lợi nhuận cao nhất?”.

Cơ chế cốt lõi của đầu tư là chấp nhận một mức độ rủi ro để tìm kiếm lợi nhuận trong tương lai. Vì lợi nhuận không được đảm bảo, tiền dành cho mục tiêu ngắn hạn hoặc khoản tiền có thể cần dùng khẩn cấp không nên được đối xử giống tiền dành cho mục tiêu nhiều năm sau.

Người mới cũng cần hiểu đa dạng hóa. Thay vì phụ thuộc quá lớn vào một tài sản, doanh nghiệp hoặc nhóm tài sản, việc phân bổ vốn giúp giảm tác động nếu một khoản đầu tư riêng lẻ hoạt động kém. Đa dạng hóa không loại bỏ khả năng thua lỗ của toàn thị trường, nhưng giúp kiểm soát rủi ro tập trung.

Một yếu tố khác là lãi kép. Nếu lợi nhuận tiếp tục được tái đầu tư, khoản lợi nhuận mới có thể phát sinh trên cả vốn ban đầu và phần lợi nhuận đã tích lũy.

Ví dụ minh họa, nếu 100 triệu đồng tăng trưởng với mức giả định 7% mỗi năm và toàn bộ lợi nhuận được tái đầu tư, sau 10 năm giá trị lý thuyết sẽ vào khoảng 197 triệu đồng. Đây chỉ là phép tính minh họa cho cơ chế lãi kép, không phải cam kết rằng một khoản đầu tư thực tế sẽ tạo ra 7% mỗi năm.

Người mới vì vậy nên học nguyên tắc trước sản phẩm: quan hệ giữa lợi nhuận và rủi ro, thời gian đầu tư, đa dạng hóa, chi phí và khả năng chịu biến động. Khi hiểu những yếu tố đó, việc đánh giá một sản phẩm đầu tư cụ thể mới có nền tảng.

Xây hệ thống tài chính cá nhân theo đúng thứ tự ưu tiên

Tài chính cá nhân không phải một danh sách nhiệm vụ hoàn thành một lần rồi kết thúc. Thu nhập, chi phí, mục tiêu và trách nhiệm gia đình đều có thể thay đổi, vì vậy hệ thống cần được kiểm tra định kỳ.

Với người mới, thứ tự thực hành có thể được xây dựng như sau:

1.    Xác định thu nhập và chi tiêu thực tế

2.    Tạo ngân sách phù hợp với hoàn cảnh

3.    Bắt đầu một quỹ dự phòng

4.    Xác định số dư và lãi suất của từng khoản nợ

5.    Ưu tiên xử lý những khoản nợ gây chi phí lớn

6.    Xem xét các rủi ro tài chính cần được bảo vệ

7.    Đặt mục tiêu tài chính theo thời gian

8.    Đầu tư phần tiền phù hợp với mục tiêu dài hạn

9.    Theo dõi dòng tiền và tài sản ròng định kỳ

Thứ tự này không có nghĩa mọi người phải hoàn thành 100% một bước mới được thực hiện bước tiếp theo. Một người có thể vừa tăng quỹ dự phòng vừa trả nợ hoặc vừa tiết kiệm vừa đầu tư. Điều quan trọng là biết bước nào đang có mức ưu tiên cao hơn.

Khi thu nhập tăng, một rủi ro thường gặp là chi tiêu cũng tăng gần tương ứng. Nếu toàn bộ phần thu nhập tăng thêm nhanh chóng biến thành mức sống cao hơn, khả năng tích lũy có thể gần như không cải thiện. Phân bổ trước một phần thu nhập tăng thêm cho tiết kiệm, trả nợ hoặc đầu tư giúp hạn chế hiện tượng này.

Người mới cũng không cần theo dõi hàng chục chỉ số. Ba câu hỏi định kỳ đã có thể cung cấp nhiều thông tin:

·         Dòng tiền tháng này dương hay âm

·         Quỹ dự phòng đang tương đương bao nhiêu tháng chi phí thiết yếu

·         Tài sản ròng đang tăng hay giảm và nguyên nhân là gì

Khi ba chỉ số này dần cải thiện, nền tảng tài chính thường cũng trở nên vững chắc hơn.

Tài chính cá nhân cho người mới nên bắt đầu từ việc kiểm soát những yếu tố cơ bản trước khi tìm kiếm lợi nhuận. Biết mình kiếm bao nhiêu, tiêu bao nhiêu và đang sở hữu hay mắc nợ bao nhiêu tạo ra điểm xuất phát. Ngân sách giúp phân bổ nguồn lực, quỹ dự phòng tạo vùng đệm, quản lý nợ giảm áp lực chi phí, bảo vệ tài chính giới hạn hậu quả của rủi ro và đầu tư giúp hướng phần vốn dài hạn tới tăng trưởng.

Không có một tỷ lệ ngân sách, mức quỹ dự phòng hay danh mục đầu tư duy nhất phù hợp với tất cả mọi người. Những con số như 50/30/20 hoặc quỹ dự phòng 3–6 tháng nên được xem là mốc tham khảo, sau đó điều chỉnh theo thu nhập, chi phí, mức độ ổn định công việc, nghĩa vụ gia đình, nợ và mục tiêu cá nhân.

Điều quan trọng nhất với người mới không phải tối ưu từng đồng ngay lập tức mà là thiết lập đúng thứ tự. Một hệ thống tài chính đơn giản nhưng được duy trì đều đặn thường hữu ích hơn một kế hoạch phức tạp không thể thực hiện lâu dài.