Kinh tế xanh có những đặc điểm và mục tiêu nào?

Theo cách tiếp cận phổ biến của Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, kinh tế xanh hướng tới cải thiện phúc lợi con người và công bằng xã hội, đồng thời làm giảm đáng kể rủi ro môi trường và sự suy giảm sinh thái. Vì vậy, một nền kinh tế chỉ tăng trưởng nhanh nhưng tiêu hao nhiều tài nguyên, phát thải lớn hoặc làm gia tăng bất bình đẳng chưa thể được xem là kinh tế xanh.

Kinh tế xanh là gì?

Kinh tế xanh là mô hình kinh tế tạo ra thu nhập, việc làm và giá trị xã hội trong khi giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, hạn chế ô nhiễm, kiểm soát phát thải khí nhà kính và duy trì khả năng phục hồi của hệ sinh thái.

Khái niệm này bao gồm ba thành phần gắn bó chặt chẽ:

·         Hiệu quả kinh tế, thể hiện qua năng suất, đổi mới, đầu tư và khả năng tạo việc làm

·         Bền vững môi trường, thể hiện qua sử dụng tài nguyên tiết kiệm, giảm phát thải và bảo vệ vốn tự nhiên

·         Bao trùm xã hội, thể hiện qua cơ hội tiếp cận việc làm, năng lượng, hạ tầng và lợi ích phát triển một cách công bằng

Ba thành phần trên không thể tách rời. Nếu một quốc gia giảm phát thải nhưng khiến chi phí năng lượng vượt quá khả năng chi trả của phần lớn người dân, quá trình chuyển đổi đó có thể xanh hơn về môi trường nhưng chưa bảo đảm tính bao trùm. Ngược lại, nếu tăng trưởng giúp nâng cao thu nhập trong ngắn hạn nhưng làm suy kiệt đất, nước, rừng và đa dạng sinh học, nền kinh tế sẽ mất dần cơ sở sản xuất trong dài hạn.

Kinh tế xanh vì thế không phủ nhận tăng trưởng. Mục tiêu của nó là thay đổi chất lượng và nguồn gốc của tăng trưởng: tạo nhiều giá trị hơn từ mỗi đơn vị tài nguyên, giảm thiệt hại môi trường trên mỗi đơn vị sản lượng và phân phối thành quả phát triển hợp lý hơn.

Kinh tế xanh có những đặc điểm cơ bản nào?

Tăng trưởng gắn với chất lượng sống

Đặc điểm đầu tiên của kinh tế xanh là không đánh giá thành công chỉ bằng tốc độ tăng tổng sản phẩm quốc nội. Tăng trưởng còn phải tạo ra việc làm phù hợp, cải thiện sức khỏe, nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ cơ bản và giảm những chi phí xã hội do ô nhiễm gây ra.

Trong mô hình kinh tế truyền thống, một hoạt động xử lý hậu quả ô nhiễm vẫn có thể làm tăng giá trị giao dịch và được ghi nhận vào sản lượng kinh tế. Tuy nhiên, khoản chi đó không đồng nghĩa với phúc lợi thực sự được cải thiện. Kinh tế xanh yêu cầu đánh giá đồng thời phần giá trị được tạo ra và những tổn thất môi trường, sức khỏe hoặc sinh kế phát sinh trong quá trình tạo ra giá trị đó.

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng: tăng trưởng xanh không chỉ là “tăng trưởng rồi xử lý ô nhiễm”, mà là thiết kế hoạt động sản xuất và tiêu dùng để phòng ngừa tổn thất ngay từ đầu.

Sử dụng tài nguyên hiệu quả

Kinh tế xanh hướng tới tạo ra nhiều sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế hơn với lượng nguyên liệu, nước, năng lượng và đất đai ít hơn.

Hiệu quả tài nguyên có thể được phản ánh qua các chỉ số như:

·         Giá trị kinh tế tạo ra trên mỗi đơn vị năng lượng tiêu thụ

·         Sản lượng tạo ra trên mỗi mét khối nước sử dụng

·         Lượng nguyên liệu cần thiết cho một đơn vị sản phẩm

·         Tỷ lệ vật liệu được tái sử dụng, sửa chữa hoặc tái chế

·         Tỷ lệ tổn thất nguyên liệu trong sản xuất và phân phối

Cơ chế của đặc điểm này nằm ở việc giảm đầu vào không cần thiết, kéo dài vòng đời sản phẩm và đưa vật liệu đã qua sử dụng trở lại chu trình sản xuất. Thiết kế sản phẩm bền, dễ sửa chữa và dễ tháo rời thường tạo hiệu quả lớn hơn so với chỉ thu gom chất thải sau khi sản phẩm đã bị loại bỏ.

Tuy nhiên, sử dụng hiệu quả hơn không tự động làm tổng mức tiêu thụ tài nguyên giảm xuống. Khi chi phí sản xuất giảm, nhu cầu có thể tăng và bù lại phần tài nguyên đã tiết kiệm. Vì vậy, hiệu quả tài nguyên cần đi cùng giới hạn khai thác, tiêu chuẩn sản phẩm và thay đổi hành vi tiêu dùng.

Phát thải carbon thấp

Một nền kinh tế xanh phải giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và hạn chế lượng khí nhà kính phát sinh trong sản xuất, vận tải, xây dựng, nông nghiệp và tiêu dùng.

Mức độ phát thải không nên chỉ được đánh giá bằng tổng lượng phát thải. Hai chỉ số khác cũng có ý nghĩa quan trọng:

·         Cường độ phát thải, tức lượng khí nhà kính phát sinh trên một đơn vị sản lượng kinh tế

·         Phát thải bình quân, tức lượng phát thải tính theo đầu người hoặc theo đơn vị sản phẩm

Cường độ phát thải giảm cho thấy nền kinh tế đang tạo ra giá trị với ít carbon hơn. Tuy nhiên, nếu quy mô sản xuất tăng quá nhanh, tổng phát thải vẫn có thể tăng. Do đó, chuyển đổi xanh cần kiểm soát cả hiệu quả phát thải lẫn tổng lượng phát thải tuyệt đối.

Các cơ chế giảm phát thải thường bao gồm sử dụng năng lượng tái tạo, nâng cao hiệu suất năng lượng, điện hóa giao thông, cải thiện thiết kế đô thị, giảm phát thải công nghiệp và quản lý tốt hơn các nguồn phát thải trong nông nghiệp, sử dụng đất và chất thải.

Bảo vệ và phục hồi vốn tự nhiên

Vốn tự nhiên gồm đất, nước, rừng, khoáng sản, đa dạng sinh học và các dịch vụ mà hệ sinh thái cung cấp. Những tài sản này hỗ trợ trực tiếp cho sản xuất lương thực, cung cấp nước, điều hòa khí hậu, kiểm soát lũ lụt, thụ phấn và nhiều hoạt động kinh tế khác.

Kinh tế xanh nhìn nhận vốn tự nhiên là nền tảng của nền kinh tế chứ không phải nguồn đầu vào miễn phí và vô hạn. Khi rừng bị mất, đất bị thoái hóa hoặc nguồn nước bị ô nhiễm, xã hội không chỉ chịu tổn thất sinh thái mà còn phải gánh chi phí sản xuất, y tế và phòng chống thiên tai cao hơn.

Bảo vệ vốn tự nhiên đòi hỏi:

·         Kiểm soát khai thác trong giới hạn phục hồi của hệ sinh thái

·         Định giá đầy đủ chi phí ô nhiễm và suy thoái

·         Phục hồi những khu vực đã bị tổn thương

·         Ngăn chuyển dịch ô nhiễm từ địa phương này sang địa phương khác

·         Đánh giá tác động trong toàn bộ vòng đời sản phẩm

Một dự án được gọi là xanh không nên chỉ dựa vào mức phát thải thấp trong giai đoạn vận hành. Tác động từ khai thác nguyên liệu, xây dựng, vận chuyển, sử dụng và xử lý cuối vòng đời cũng phải được xem xét.

Thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng tuần hoàn

Kinh tế xanh có mối liên hệ chặt chẽ với kinh tế tuần hoàn. Trong mô hình tuyến tính, tài nguyên thường đi theo chuỗi khai thác, sản xuất, sử dụng rồi thải bỏ. Mô hình tuần hoàn cố gắng giữ sản phẩm và vật liệu trong nền kinh tế lâu nhất có thể.

Thứ tự ưu tiên thường là:

1.    Giảm nhu cầu sử dụng vật liệu ngay từ khâu thiết kế

2.    Kéo dài tuổi thọ sản phẩm

3.    Bảo trì, sửa chữa và nâng cấp

4.    Tái sử dụng hoặc tái sản xuất

5.    Tái chế vật liệu

6.    Xử lý phần chất thải không thể thu hồi

Tái chế là một công cụ quan trọng nhưng không phải giải pháp duy nhất. Một sản phẩm dùng một lần dù có thể tái chế vẫn có thể tiêu tốn nhiều tài nguyên hơn một sản phẩm bền và được sử dụng nhiều lần. Vì vậy, kinh tế xanh ưu tiên phòng ngừa chất thải thay vì chỉ cải thiện hoạt động xử lý chất thải.

Đổi mới công nghệ và mô hình kinh doanh

Chuyển đổi xanh tạo nhu cầu đổi mới trong năng lượng, vật liệu, nông nghiệp, giao thông, xây dựng và quản trị dữ liệu. Công nghệ có thể giúp đo lường tiêu thụ, tối ưu quy trình, giảm thất thoát và thay thế những đầu vào có tác động môi trường lớn.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ tạo ra kết quả xanh khi được triển khai trong một hệ thống có mục tiêu và tiêu chuẩn rõ ràng. Công nghệ tiết kiệm năng lượng nhưng thúc đẩy tiêu dùng quá mức có thể không làm tổng nhu cầu năng lượng giảm. Thiết bị phát thải thấp trong quá trình sử dụng cũng chưa chắc bền vững nếu nguyên liệu được khai thác thiếu trách nhiệm hoặc không có phương án xử lý cuối vòng đời.

Bên cạnh đổi mới kỹ thuật, kinh tế xanh còn khuyến khích các mô hình như chia sẻ tài sản, sản phẩm như một dịch vụ, sửa chữa chuyên nghiệp, tái sản xuất và thu hồi sản phẩm sau sử dụng.

Bảo đảm công bằng và tính bao trùm

Một quá trình chuyển đổi xanh có thể tạo ra ngành nghề mới nhưng cũng làm suy giảm nhu cầu lao động trong các ngành phát thải cao. Vì vậy, kinh tế xanh phải quan tâm đến việc phân phối chi phí và lợi ích giữa các nhóm dân cư, ngành nghề và khu vực.

Tính bao trùm thể hiện qua:

·         Người dân có khả năng tiếp cận năng lượng sạch với chi phí phù hợp

·         Người lao động được đào tạo để chuyển sang công việc mới

·         Cộng đồng bị ảnh hưởng được tham gia vào quá trình ra quyết định

·         Chi phí chuyển đổi không dồn quá mức lên nhóm thu nhập thấp

·         Việc làm xanh đáp ứng các điều kiện về thu nhập, an toàn và quyền lao động

Một công việc trong ngành môi trường chưa mặc nhiên là việc làm xanh đúng nghĩa. Công việc đó còn phải có điều kiện lao động phù hợp và đóng góp thực chất vào việc giảm tác động môi trường.

Kinh tế xanh hướng tới những mục tiêu nào?

Duy trì tăng trưởng trong giới hạn sinh thái

Mục tiêu cốt lõi là duy trì hoạt động kinh tế mà không vượt quá khả năng cung cấp tài nguyên và hấp thụ chất thải của môi trường.

Để đạt mục tiêu này, nền kinh tế cần tách tăng trưởng giá trị khỏi sự gia tăng tương ứng của tiêu thụ tài nguyên và phát thải. Có hai mức độ tách rời:

·         Tách rời tương đối, khi tài nguyên hoặc phát thải vẫn tăng nhưng chậm hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế

·         Tách rời tuyệt đối, khi kinh tế tiếp tục tạo giá trị trong khi tổng tài nguyên tiêu thụ hoặc tổng phát thải giảm

Tách rời tuyệt đối khó đạt hơn nhưng có ý nghĩa lớn hơn đối với những vấn đề có giới hạn vật lý rõ ràng như ngân sách carbon, nguồn nước và diện tích hệ sinh thái tự nhiên.

Giảm ô nhiễm và phát thải khí nhà kính

Kinh tế xanh hướng tới giảm ô nhiễm không khí, nước, đất, tiếng ồn và lượng chất thải phát sinh. Đồng thời, mô hình này hỗ trợ quá trình giảm phát thải khí nhà kính và tăng khả năng thích ứng trước biến đổi khí hậu.

Giảm phát thải cần được thực hiện trên toàn chuỗi giá trị. Một quốc gia có thể giảm phát thải trong nước bằng cách nhập khẩu nhiều sản phẩm phát thải cao từ nơi khác. Khi đó, phát thải theo lãnh thổ giảm nhưng dấu chân carbon tiêu dùng chưa chắc giảm. Đánh giá kinh tế xanh vì vậy cần xem xét cả phát thải trực tiếp và phát thải gắn với hàng hóa, dịch vụ được tiêu dùng.

Nâng cao an ninh tài nguyên và năng lượng

Sử dụng tài nguyên hiệu quả giúp nền kinh tế giảm phụ thuộc vào những nguồn nguyên liệu khan hiếm, biến động giá hoặc tập trung ở một số khu vực.

Đa dạng hóa nguồn năng lượng, phát triển năng lượng tại chỗ, tiết kiệm điện và thu hồi vật liệu có thể làm giảm rủi ro gián đoạn nguồn cung. Tuy nhiên, chuyển đổi sang công nghệ sạch cũng tạo ra nhu cầu mới đối với kim loại, khoáng sản và hạ tầng điện. Do đó, an ninh tài nguyên phải được quản lý theo vòng đời, thay vì chỉ chuyển sự phụ thuộc từ nhiên liệu hóa thạch sang một nhóm nguyên liệu khác.

Tạo việc làm và năng lực cạnh tranh dài hạn

Đầu tư vào năng lượng sạch, cải tạo công trình, giao thông công cộng, nông nghiệp bền vững, quản lý nước và xử lý chất thải có thể tạo ra nhiều loại việc làm mới.

Ở cấp doanh nghiệp, sử dụng ít nguyên liệu và năng lượng hơn có thể giảm chi phí vận hành, hạn chế rủi ro trước biến động giá và đáp ứng tốt hơn yêu cầu môi trường của thị trường. Tuy nhiên, lợi ích này phụ thuộc vào chi phí đầu tư ban đầu, khả năng tiếp cận vốn, trình độ công nghệ và năng lực của người lao động.

Vì vậy, chính sách kinh tế xanh thường cần kết hợp hỗ trợ tài chính, phát triển kỹ năng, tiêu chuẩn kỹ thuật và lộ trình chuyển đổi phù hợp thay vì chỉ đặt ra yêu cầu giảm phát thải.

Cải thiện phúc lợi và giảm bất bình đẳng

Môi trường trong lành có tác động trực tiếp đến sức khỏe, năng suất lao động và chi phí sinh hoạt. Các nhóm thu nhập thấp thường dễ chịu ảnh hưởng hơn từ ô nhiễm, thiên tai và biến động giá năng lượng, dù đóng góp của họ vào các vấn đề này có thể thấp hơn.

Kinh tế xanh hướng tới giảm sự bất cân xứng đó bằng cách kết hợp chính sách môi trường với an sinh xã hội, tiếp cận dịch vụ cơ bản và cơ hội sinh kế. Đây là nền tảng của chuyển đổi công bằng: không trì hoãn hành động môi trường, nhưng cũng không bỏ lại những người phụ thuộc vào hệ thống kinh tế cũ.

Kinh tế xanh vận hành thông qua những cơ chế nào?

Thị trường thường không phản ánh đầy đủ chi phí của ô nhiễm và suy thoái tài nguyên. Khi doanh nghiệp hoặc người tiêu dùng không phải chịu toàn bộ chi phí do phát thải gây ra, giá hàng hóa có thể thấp hơn chi phí thực mà xã hội phải gánh chịu.

Kinh tế xanh sử dụng nhiều nhóm công cụ để điều chỉnh tình trạng này:

·         Công cụ kinh tế, như thuế môi trường, định giá carbon, phí xả thải và ưu đãi đầu tư xanh

·         Công cụ pháp lý, như giới hạn phát thải, tiêu chuẩn hiệu suất và trách nhiệm thu hồi sản phẩm

·         Đầu tư công, như giao thông công cộng, lưới điện, hạ tầng nước và phục hồi hệ sinh thái

·         Công cụ thông tin, như nhãn môi trường, công bố phát thải và truy xuất nguồn gốc

·         Công cụ tài chính, như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và tiêu chí phân loại hoạt động bền vững

·         Công cụ xã hội, như đào tạo lại lao động, hỗ trợ hộ dễ bị tổn thương và tham vấn cộng đồng

Không có công cụ riêng lẻ nào đủ để tạo ra kinh tế xanh. Trợ cấp công nghệ sạch có thể thúc đẩy đầu tư nhưng khó ngăn hành vi gây ô nhiễm nếu thiếu tiêu chuẩn bắt buộc. Ngược lại, thuế môi trường có thể tạo tín hiệu giá nhưng gây tác động xã hội không mong muốn nếu không có cơ chế hoàn trả hoặc hỗ trợ phù hợp.

Hiệu quả chuyển đổi phụ thuộc vào sự phối hợp giữa giá cả, quy định, hạ tầng, công nghệ và năng lực thực thi.

Đánh giá một nền kinh tế xanh bằng những tiêu chí nào?

Không thể kết luận một nền kinh tế đã xanh chỉ vì tỷ trọng năng lượng tái tạo tăng hoặc xuất hiện nhiều dự án mang nhãn xanh. Việc đánh giá cần dựa trên một hệ thống chỉ số phản ánh cả kết quả kinh tế, môi trường và xã hội.

Chỉ số về kinh tế và hiệu quả tài nguyên

·         Năng suất năng lượng

·         Năng suất vật liệu

·         Năng suất nước

·         Tỷ lệ đầu tư vào hạ tầng và công nghệ phát thải thấp

·         Giá trị gia tăng và việc làm trong các hoạt động xanh

·         Mức độ phụ thuộc vào nguyên liệu sơ cấp

Chỉ số về môi trường

·         Tổng phát thải khí nhà kính

·         Cường độ phát thải trên một đơn vị sản lượng

·         Tỷ trọng năng lượng phát thải thấp

·         Chất lượng không khí và nguồn nước

·         Tỷ lệ chất thải được phòng ngừa, tái sử dụng hoặc tái chế

·         Diện tích và chất lượng hệ sinh thái được bảo vệ hoặc phục hồi

·         Dấu chân vật liệu và dấu chân carbon của tiêu dùng

Chỉ số về xã hội và công bằng

·         Khả năng chi trả cho năng lượng và dịch vụ cơ bản

·         Số lượng và chất lượng việc làm xanh

·         Mức độ tiếp cận giao thông công cộng, nước sạch và môi trường sống an toàn

·         Phân bố lợi ích và chi phí chuyển đổi giữa các nhóm thu nhập

·         Khả năng đào tạo lại người lao động trong ngành bị ảnh hưởng

·         Mức độ tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định

Các chỉ số phải được xem xét cùng nhau. Cường độ phát thải giảm nhưng tổng phát thải tăng là dấu hiệu tiến bộ chưa đủ. Tỷ lệ tái chế cao nhưng lượng chất thải phát sinh liên tục tăng cũng không phản ánh đầy đủ tính tuần hoàn. Tương tự, tăng trưởng ngành công nghệ sạch không thể bù đắp cho sự suy giảm nghiêm trọng của hệ sinh thái nếu hai quá trình diễn ra đồng thời.

Những cách hiểu sai thường gặp về kinh tế xanh

Kinh tế xanh đồng nghĩa với bảo vệ môi trường

Bảo vệ môi trường là một trụ cột nhưng chưa phải toàn bộ kinh tế xanh. Mô hình này còn bao gồm năng suất, việc làm, đổi mới, khả năng chống chịu và công bằng xã hội.

Mọi công nghệ sạch đều tự động tạo ra kết quả xanh

Tác động của công nghệ phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu, năng lượng sử dụng, quy mô triển khai và cách xử lý cuối vòng đời. Vì vậy, cần đánh giá toàn bộ chuỗi giá trị thay vì chỉ nhìn vào giai đoạn vận hành.

Chỉ cần tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo

Năng lượng tái tạo rất quan trọng nhưng chưa đủ. Kinh tế xanh còn liên quan đến sử dụng đất, nông nghiệp, công nghiệp, giao thông, xây dựng, tài nguyên nước, vật liệu và mô hình tiêu dùng.

Kinh tế xanh luôn làm giảm chi phí ngay lập tức

Một số giải pháp giúp giảm chi phí vận hành, nhưng quá trình chuyển đổi thường đòi hỏi vốn đầu tư, hạ tầng mới và đào tạo nhân lực. Lợi ích có thể xuất hiện trong dài hạn trong khi chi phí tập trung ở giai đoạn đầu.

Sản phẩm có nhãn xanh luôn bền vững hơn

Một tuyên bố xanh chỉ đáng tin khi có tiêu chí đo lường, phạm vi đánh giá và dữ liệu kiểm chứng rõ ràng. Việc nhấn mạnh một thuộc tính tích cực nhưng bỏ qua tác động lớn hơn trong vòng đời sản phẩm có thể dẫn đến tẩy xanh.

Ý nghĩa thực tiễn của kinh tế xanh

Đối với chính phủ, kinh tế xanh là cơ sở để phối hợp chính sách tăng trưởng, năng lượng, môi trường, lao động và an sinh thay vì xử lý từng lĩnh vực riêng biệt.

Đối với doanh nghiệp, mô hình này yêu cầu xem xét hiệu quả tài nguyên, rủi ro khí hậu, phát thải chuỗi cung ứng và khả năng thích ứng của sản phẩm trước tiêu chuẩn thị trường mới. Một chiến lược xanh thực chất cần có mục tiêu đo lường được, dữ liệu nền, thời hạn thực hiện và cơ chế kiểm chứng.

Đối với người tiêu dùng, kinh tế xanh không chỉ là mua sản phẩm được quảng bá thân thiện với môi trường. Những lựa chọn có giá trị hơn thường gồm giảm nhu cầu không cần thiết, sử dụng sản phẩm lâu hơn, ưu tiên khả năng sửa chữa, tiết kiệm năng lượng và xem xét nguồn gốc sản phẩm.

Đối với người lao động và cộng đồng, kinh tế xanh mở ra cơ hội việc làm và môi trường sống tốt hơn, nhưng chỉ bền vững khi quá trình chuyển đổi có đào tạo, đối thoại và cơ chế bảo vệ những nhóm chịu tác động bất lợi.

Kinh tế xanh là mô hình phát triển kết hợp hiệu quả kinh tế, bảo vệ môi trường và công bằng xã hội. Những đặc điểm nổi bật của mô hình này gồm sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm phát thải, bảo vệ vốn tự nhiên, thúc đẩy tuần hoàn, đổi mới công nghệ và bảo đảm quá trình chuyển đổi bao trùm.

Mục tiêu cuối cùng không phải tạo ra một số ngành được gắn nhãn xanh, mà là thay đổi cách toàn bộ nền kinh tế tạo ra và phân phối giá trị. Một nền kinh tế chỉ thực sự tiến gần đến trạng thái xanh khi chất lượng sống được cải thiện, tổng áp lực môi trường giảm và lợi ích phát triển được chia sẻ công bằng hơn.