Lợi ích cận biên ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn như thế nào?

Lợi ích cận biên vì thế là công cụ giải thích cách con người phân bổ nguồn lực khan hiếm. Một hành động nên được tiếp tục khi lợi ích của đơn vị tiếp theo còn lớn hơn chi phí phát sinh. Khi hai đại lượng tiến tới cân bằng, người ra quyết định đạt gần mức tối ưu trong điều kiện thông tin, ngân sách và mục tiêu hiện có.

Lợi ích cận biên là gì?

Lợi ích cận biên, tiếng Anh là marginal benefit, là phần lợi ích tăng thêm mà một cá nhân hoặc tổ chức nhận được khi thực hiện thêm một đơn vị hoạt động.

Có thể biểu diễn khái niệm này bằng công thức:

Lợi ích cận biên = Mức thay đổi của tổng lợi ích / Mức thay đổi của số lượng

Ký hiệu:

MB = ΔTB / ΔQ

Trong đó:

·         MB là lợi ích cận biên

·         TB là tổng lợi ích

·         Q là số lượng hàng hóa, dịch vụ hoặc đơn vị hoạt động

Nếu một người sẵn sàng trả 50.000 đồng cho cốc cà phê đầu tiên nhưng chỉ sẵn sàng trả 30.000 đồng cho cốc thứ hai, lợi ích cận biên của cốc thứ hai có thể được phản ánh qua mức 30.000 đồng. Đây không nhất thiết là số tiền người đó thực sự phải trả, mà là giá trị tối đa họ gán cho đơn vị tiêu dùng tiếp theo.

Lợi ích cận biên luôn gắn với một thay đổi cụ thể. Nó không cho biết toàn bộ hoạt động mang lại bao nhiêu lợi ích, mà chỉ trả lời câu hỏi: Thực hiện thêm một đơn vị có đem lại giá trị đáng kể hay không?

Lợi ích cận biên khác tổng lợi ích như thế nào?

Tổng lợi ích là toàn bộ giá trị mà người tiêu dùng nhận được từ tất cả các đơn vị đã sử dụng. Lợi ích cận biên chỉ là giá trị tăng thêm từ đơn vị cuối cùng hoặc đơn vị tiếp theo.

Giả sử một người nhận được mức lợi ích quy đổi như sau khi uống nước:

Tổng lợi ích vẫn tăng từ cốc thứ nhất đến cốc thứ năm. Tuy nhiên, phần lợi ích tăng thêm giảm dần từ 100 xuống còn 10. Điều này cho thấy tổng lợi ích cao không đồng nghĩa với việc tiếp tục tiêu dùng luôn là lựa chọn tốt.

Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng trong quá trình ra quyết định. Chi phí đã bỏ ra và lợi ích đã nhận được thuộc về các đơn vị trước đó. Khi cân nhắc hành động tiếp theo, yếu tố cần so sánh là lợi ích và chi phí của chính đơn vị tiếp theo.

Vì vậy, câu hỏi phù hợp không phải là “Hoạt động này đã đem lại tổng cộng bao nhiêu lợi ích?” mà là “Phần lợi ích tăng thêm có còn đủ lớn để bù đắp chi phí tăng thêm hay không?”

Vì sao lợi ích cận biên thường giảm dần?

Quy luật lợi ích cận biên giảm dần cho rằng khi một người liên tục tiêu dùng thêm các đơn vị giống nhau trong một khoảng thời gian nhất định, lợi ích nhận được từ mỗi đơn vị bổ sung thường có xu hướng giảm.

Cơ chế này xuất phát từ việc nhu cầu cấp thiết nhất được đáp ứng trước. Khi nhu cầu dần được thỏa mãn, đơn vị tiếp theo không còn tạo ra mức cải thiện lớn như đơn vị đầu tiên.

Ví dụ, khi đang rất đói, phần ăn đầu tiên đem lại lợi ích lớn. Phần thứ hai vẫn có giá trị nhưng thấp hơn. Đến phần thứ ba hoặc thứ tư, cảm giác no khiến lợi ích tăng thêm trở nên rất nhỏ, thậm chí có thể chuyển thành bất lợi nếu ăn quá mức.

Quy luật giảm dần giúp giải thích nhiều hành vi phổ biến:

·         Người tiêu dùng chỉ mua thêm khi giá giảm đủ để tương xứng với lợi ích thấp hơn

·         Doanh nghiệp giảm mức sẵn sàng đầu tư khi các cơ hội sinh lời tốt nhất đã được khai thác

·         Người lao động cân nhắc giữa thu nhập từ giờ làm thêm và giá trị của thời gian nghỉ ngơi

·         Người học giảm thời lượng ôn tập khi một giờ học bổ sung không còn cải thiện kết quả đáng kể

Lợi ích cận biên không bắt buộc phải giảm trong mọi tình huống ngay từ đơn vị đầu tiên. Một số hoạt động có thể tạo lợi ích tăng dần trong giai đoạn đầu do hiệu ứng học hỏi, hiệu ứng mạng lưới hoặc yêu cầu đạt đủ quy mô. Tuy nhiên, khi nhu cầu dần được đáp ứng hoặc giới hạn về thời gian, sức khỏe và khả năng xử lý xuất hiện, lợi ích của các đơn vị tiếp theo thường giảm.

Lợi ích cận biên ảnh hưởng đến lựa chọn ra sao?

Lợi ích cận biên tác động đến lựa chọn thông qua phép so sánh giữa giá trị tăng thêm và chi phí tăng thêm.

Nguyên tắc cơ bản là:

·         Tiếp tục hoạt động khi lợi ích cận biên lớn hơn chi phí cận biên

·         Giảm hoặc dừng hoạt động khi lợi ích cận biên nhỏ hơn chi phí cận biên

·         Đạt gần mức tối ưu khi lợi ích cận biên bằng chi phí cận biên

Ký hiệu:

MB > MC: Nên xem xét tăng hoạt động

MB < MC: Nên xem xét giảm hoạt động

MB = MC: Mức lựa chọn có xu hướng tối ưu

Giả sử một người cân nhắc học thêm một giờ. Nếu giờ học đó được kỳ vọng giúp cải thiện kết quả đáng kể, trong khi chi phí chỉ là một giờ giải trí, lợi ích cận biên có thể lớn hơn chi phí cận biên. Người đó có lý do để tiếp tục học.

Sau nhiều giờ liên tục, khả năng tập trung giảm và mức cải thiện từ một giờ bổ sung trở nên nhỏ hơn. Đồng thời, chi phí của việc thiếu ngủ tăng lên. Khi lợi ích cận biên thấp hơn chi phí cận biên, học thêm không còn là lựa chọn tối ưu dù tổng thời gian học vẫn tạo ra lợi ích lớn.

Cách phân tích này cũng áp dụng cho tiêu dùng. Một người có thể đánh giá cao chiếc áo đầu tiên vì đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Chiếc áo thứ mười có thể vẫn hữu ích nhưng lợi ích tăng thêm thấp hơn. Nếu giá bán cao hơn giá trị mà người đó gán cho chiếc áo tiếp theo, giao dịch sẽ không diễn ra.

Lựa chọn vì thế không được quyết định chỉ bởi việc một sản phẩm “có ích” hay “không có ích”. Vấn đề nằm ở chỗ lợi ích của đơn vị bổ sung có lớn hơn phần nguồn lực phải hy sinh hay không.

Nguyên tắc tối ưu hóa khi có nhiều lựa chọn

Trong thực tế, người ra quyết định hiếm khi chỉ lựa chọn giữa thực hiện và không thực hiện một hoạt động. Họ thường phải phân bổ ngân sách, thời gian hoặc nguồn lực giữa nhiều phương án.

Khi các lựa chọn có cùng đơn vị chi phí, nguồn lực nên được ưu tiên cho phương án có lợi ích cận biên cao hơn. Nếu một giờ học môn A dự kiến cải thiện kết quả nhiều hơn một giờ học môn B, người học có thể ưu tiên môn A trước.

Khi chi phí của các phương án khác nhau, cần so sánh lợi ích cận biên trên mỗi đơn vị chi phí:

MB₁ / P₁ = MB₂ / P₂ = ... = MBₙ / Pₙ

Trong đó:

·         MB là lợi ích cận biên của từng lựa chọn

·         P là chi phí hoặc mức nguồn lực cần sử dụng

Một người đạt trạng thái phân bổ tương đối tối ưu khi đơn vị chi phí cuối cùng dành cho mỗi phương án tạo ra mức lợi ích cận biên tương đương. Nếu một phương án tạo ra lợi ích lớn hơn trên cùng một đồng chi tiêu, người đó có thể cải thiện tổng lợi ích bằng cách chuyển ngân sách sang phương án này.

Ví dụ, một người có 200.000 đồng để lựa chọn giữa ăn uống và giải trí. Nếu 50.000 đồng tiếp theo dành cho bữa ăn đem lại lợi ích lớn hơn 50.000 đồng dành cho xem phim, nguồn lực nên được ưu tiên cho bữa ăn. Khi nhu cầu ăn uống đã được đáp ứng, lợi ích cận biên của khoản chi tiếp theo giảm xuống và giải trí có thể trở thành lựa chọn tạo giá trị cao hơn.

Nguyên tắc này không yêu cầu con người phải tính toán chính xác mọi lợi ích thành tiền. Trong nhiều trường hợp, họ chỉ cần xếp hạng tương đối các phương án và nhận diện lựa chọn nào tạo ra giá trị tăng thêm lớn hơn.

Những điều kiện làm thay đổi lợi ích cận biên

Lợi ích cận biên không phải một con số cố định. Nó phụ thuộc vào hoàn cảnh, sở thích, mức độ khan hiếm và mục tiêu của người ra quyết định.

Thu nhập và ngân sách

Cùng một khoản chi có thể tạo ra tác động khác nhau đối với những người có mức thu nhập khác nhau. Giá trị của 100.000 đồng đối với người có ngân sách hạn chế thường lớn hơn đối với người có nguồn lực dồi dào. Vì vậy, chi phí cơ hội và mức sẵn sàng chi trả cũng khác nhau.

Mức độ cấp thiết của nhu cầu

Một chai nước có lợi ích cận biên rất cao đối với người đang khát nhưng thấp hơn đáng kể đối với người vừa uống đủ nước. Hoàn cảnh thay đổi có thể làm giá trị của cùng một sản phẩm thay đổi ngay lập tức.

Các lựa chọn thay thế

Khi có nhiều phương án thay thế tốt, lợi ích cận biên của một lựa chọn cụ thể thường giảm. Nếu nhiều dịch vụ vận chuyển cung cấp chất lượng tương đương, người dùng ít sẵn sàng trả thêm cho một dịch vụ riêng lẻ.

Thời điểm tiêu dùng

Giá trị của một đơn vị có thể phụ thuộc vào thời gian. Một chiếc ô có lợi ích lớn hơn khi trời mưa; một chuyến xe nhanh có giá trị cao hơn khi người dùng sắp trễ giờ.

Thông tin và kỳ vọng

Người ra quyết định thường ước tính lợi ích cận biên trước khi hành động. Nếu thông tin không đầy đủ hoặc kỳ vọng thiếu chính xác, lựa chọn có thể không tối ưu. Sau khi trải nghiệm, họ có thể điều chỉnh đánh giá đối với những lần lựa chọn tiếp theo.

Tác động đến người khác

Lợi ích cá nhân không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ lợi ích xã hội. Tiêm chủng, giáo dục hoặc bảo vệ môi trường có thể tạo thêm lợi ích cho cộng đồng. Ngược lại, một hoạt động có thể đem lại lợi ích cho cá nhân nhưng gây chi phí cho người khác. Khi đó, quyết định tối ưu ở cấp độ cá nhân có thể khác với quyết định tối ưu đối với xã hội.

Cách áp dụng lợi ích cận biên vào quyết định thực tế

Để sử dụng tư duy cận biên, trước hết cần tách quyết định hiện tại khỏi những gì đã xảy ra trong quá khứ. Chi phí không thể thu hồi không nên trở thành lý do duy nhất để tiếp tục một hoạt động.

Quá trình đánh giá có thể thực hiện theo bốn bước:

1.    Xác định đơn vị quyết định tiếp theo

2.    Xem xét thêm một sản phẩm, một giờ làm việc, một khoản đầu tư hoặc một đơn vị nguồn lực

3.    Ước tính lợi ích tăng thêm

4.    Đánh giá phần giá trị mới mà đơn vị tiếp theo có thể tạo ra

5.    Ước tính toàn bộ chi phí tăng thêm

6.    Bao gồm tiền bạc, thời gian, công sức, rủi ro và giá trị của phương án bị từ bỏ

7.    So sánh lợi ích với chi phí

8.    Tiếp tục khi lợi ích cận biên còn lớn hơn chi phí cận biên và dừng khi quan hệ này đảo chiều

Ví dụ, một doanh nghiệp đã chi nhiều tiền cho một dự án nhưng kết quả không đạt kỳ vọng. Khoản tiền đã chi là chi phí chìm. Quyết định tiếp tục không nên dựa trên mong muốn “thu hồi số tiền cũ”, mà phải dựa trên lợi ích kỳ vọng và chi phí của phần đầu tư tiếp theo.

Tương tự, một người không nên tiếp tục xem một bộ phim chỉ vì đã xem được một nửa. Câu hỏi phù hợp là thời gian xem phần còn lại có đem lại lợi ích lớn hơn phương án sử dụng khoảng thời gian đó cho việc khác hay không.

Tư duy cận biên cũng không đồng nghĩa với việc chỉ theo đuổi lợi ích tài chính. Lợi ích có thể bao gồm sức khỏe, kiến thức, sự hài lòng, thời gian, mối quan hệ hoặc mức độ an tâm. Điều quan trọng là các lợi ích và chi phí phải được đánh giá trong cùng phạm vi quyết định.

Lợi ích cận biên là giá trị tăng thêm từ một đơn vị tiêu dùng hoặc hoạt động tiếp theo. Khái niệm này ảnh hưởng đến lựa chọn bằng cách hướng người ra quyết định tập trung vào phần thay đổi sắp xảy ra thay vì chỉ nhìn vào tổng lợi ích hoặc những nguồn lực đã sử dụng.

Một quyết định có cơ sở thường tiếp tục được thực hiện khi lợi ích cận biên lớn hơn chi phí cận biên. Khi lợi ích tăng thêm giảm xuống và tiến gần chi phí tăng thêm, người ra quyết định đạt tới mức phân bổ tương đối tối ưu. Tuy nhiên, kết quả còn phụ thuộc vào thông tin, sở thích, ngân sách, lựa chọn thay thế và các tác động đối với người khác.