Lao động tác động đến tăng trưởng kinh tế bằng cơ chế nào?

Một nền kinh tế có thể tăng sản lượng khi số người có việc làm hoặc tổng số giờ làm việc tăng. Tuy nhiên, tăng trưởng dựa chủ yếu vào mở rộng quy mô lao động thường gặp giới hạn. Muốn duy trì tốc độ tăng trưởng và nâng cao thu nhập bình quân, lao động phải được trang bị kỹ năng tốt hơn, kết hợp với vốn và công nghệ hiệu quả hơn, đồng thời được phân bổ vào những ngành và doanh nghiệp có năng suất cao hơn.

Vì vậy, lao động vừa là đầu vào trực tiếp của sản xuất, vừa là chủ thể tiếp nhận công nghệ, tổ chức sản xuất và tạo ra đổi mới. Chất lượng của cơ chế này quyết định việc một quốc gia chỉ tăng sản lượng trong ngắn hạn hay có thể nâng cao mức sống trong dài hạn.

Lao động là một đầu vào trực tiếp của quá trình sản xuất

Trong kinh tế học, sản lượng thường được giải thích bằng sự kết hợp giữa vốn, lao động và năng suất tổng hợp. Có thể mô tả khái quát bằng hàm sản xuất:

Y = F(K, L, A)

Trong đó:

·         Y là sản lượng của nền kinh tế

·         K là vốn vật chất như máy móc, nhà xưởng và hạ tầng

·         L là lượng lao động được sử dụng

·         A phản ánh công nghệ và hiệu quả tổ chức sản xuất

Khi các yếu tố khác không đổi, tăng lượng lao động giúp nền kinh tế sản xuất nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn. Một nhà máy có thêm công nhân có thể mở rộng số ca vận hành; một doanh nghiệp dịch vụ có thêm nhân viên có thể phục vụ nhiều khách hàng; một nền kinh tế có thêm người tham gia thị trường lao động có thể huy động nhiều nguồn lực hơn cho sản xuất.

Tuy nhiên, “lượng lao động” không chỉ là dân số trong độ tuổi làm việc. Đầu vào lao động thực tế phụ thuộc vào:

·         Tỷ lệ tham gia lực lượng lao động

·         Tỷ lệ có việc làm

·         Số giờ làm việc

·         Tình trạng thất nghiệp và thiếu việc làm

·         Mức độ tham gia của phụ nữ, thanh niên và người lớn tuổi

·         Sức khỏe và khả năng làm việc của người lao động

Hai quốc gia có quy mô dân số tương đương vẫn có thể huy động lượng lao động rất khác nhau. Nếu một quốc gia có tỷ lệ thất nghiệp cao, nhiều lao động làm việc không đủ giờ hoặc một bộ phận lớn dân số không thể tham gia thị trường lao động, nguồn nhân lực tiềm năng chưa được chuyển hóa đầy đủ thành sản lượng.

Cơ chế tác động trực tiếp có thể tóm lược như sau:

Lực lượng lao động lớn hơn → nhiều người hoặc nhiều giờ được đưa vào sản xuất → năng lực cung ứng hàng hóa và dịch vụ tăng → GDP thực tế tăng

Điều kiện quan trọng là nền kinh tế phải tạo được việc làm có khả năng sử dụng số lao động bổ sung. Dân số trong độ tuổi lao động tăng nhưng thiếu vốn, thị trường hoặc cơ hội việc làm sẽ không tự động tạo ra tăng trưởng tương ứng.

Quy mô lao động làm tăng GDP nhưng không bảo đảm tăng thu nhập bình quân

Cần phân biệt giữa tăng trưởng tổng sản lượng và cải thiện mức sống của từng người.

Giả sử sản lượng tăng 4% trong khi dân số tăng 2%. Khi đó, sản lượng bình quân đầu người chỉ tăng xấp xỉ 2%, chưa tính đến những khác biệt về phân phối thu nhập. Nếu GDP tăng chủ yếu vì có thêm người làm việc, cả nền kinh tế có thể lớn hơn nhưng sản lượng tạo ra trên mỗi người chưa chắc cải thiện đáng kể.

Mối quan hệ này có thể biểu diễn đơn giản:

GDP bình quân đầu người = GDP / Dân số

Hoặc xét theo lao động:

GDP trên mỗi lao động = Tổng GDP / Số người có việc làm

Khi số lao động tăng nhanh hơn năng suất, tổng GDP vẫn có thể tăng nhưng GDP trên mỗi lao động tăng chậm, thậm chí giảm. Đây là giới hạn của tăng trưởng theo chiều rộng.

Tăng trưởng dựa vào quy mô lao động thường phát huy tác dụng trong những giai đoạn như:

·         Dân số trong độ tuổi lao động tăng nhanh

·         Tỷ lệ thất nghiệp giảm

·         Lao động chuyển từ trạng thái không hoạt động sang có việc làm

·         Phụ nữ tham gia thị trường lao động nhiều hơn

·         Lao động nông nhàn được đưa vào hoạt động sản xuất thường xuyên

·         Số giờ làm việc tăng mà không làm suy giảm sức khỏe và hiệu suất

Nhưng cơ chế này không thể mở rộng vô hạn. Mỗi người lao động cần máy móc, nguyên liệu, hạ tầng, kỹ năng và thị trường để làm việc hiệu quả. Nếu lao động tăng nhanh còn lượng vốn không tăng tương ứng, số vốn bình quân trên mỗi lao động giảm. Khi đó, nhiều người phải chia sẻ cùng một lượng thiết bị hoặc cơ sở sản xuất, khiến phần sản lượng tăng thêm từ mỗi lao động mới ngày càng nhỏ.

Vì vậy, mở rộng việc làm là điều kiện quan trọng đối với tăng trưởng, nhưng chưa phải điều kiện đủ để nâng thu nhập dài hạn. Nền kinh tế phải đồng thời nâng năng suất lao động.

Kỹ năng và sức khỏe làm thay đổi chất lượng của mỗi đơn vị lao động

Một giờ làm việc của lao động được đào tạo tốt không tạo ra giá trị giống một giờ làm việc của người thiếu kỹ năng phù hợp. Do đó, khi phân tích lao động và tăng trưởng kinh tế, không thể chỉ đếm số người hoặc số giờ; cần xem xét vốn nhân lực chứa trong lực lượng lao động.

Vốn nhân lực bao gồm:

·         Kiến thức phổ thông và chuyên môn

·         Kỹ năng nghề nghiệp

·         Kỹ năng quản lý và phối hợp

·         Khả năng sử dụng công nghệ

·         Kinh nghiệm làm việc

·         Thể chất và sức khỏe tinh thần

·         Khả năng học hỏi và thích nghi

Giáo dục và đào tạo tác động đến tăng trưởng qua nhiều bước. Trước hết, kỹ năng tốt giúp người lao động hoàn thành cùng một công việc nhanh hơn, chính xác hơn và ít lãng phí hơn. Tiếp theo, họ có thể đảm nhiệm những công việc phức tạp hơn, tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn. Cuối cùng, lực lượng lao động có năng lực học hỏi tốt giúp doanh nghiệp tiếp nhận máy móc, phần mềm và quy trình mới nhanh hơn.

Cơ chế này có thể mô tả như sau:

Giáo dục, đào tạo và sức khỏe tốt hơn → năng lực thực hiện công việc tăng → giá trị tạo ra trong mỗi giờ làm việc cao hơn → năng suất và sản lượng tăng

Chất lượng lao động còn quyết định mức độ hữu ích của đầu tư công nghệ. Một doanh nghiệp mua thiết bị hiện đại nhưng thiếu nhân lực có khả năng vận hành, bảo trì và tối ưu quy trình sẽ không khai thác hết công suất. Ngược lại, lao động có kỹ năng phù hợp có thể biến đầu tư vốn thành mức tăng năng suất lớn hơn.

Dù vậy, số năm đi học không tự động phản ánh chất lượng vốn nhân lực. Giáo dục chỉ hỗ trợ tăng trưởng mạnh khi kiến thức và kỹ năng thực tế phù hợp với yêu cầu sản xuất. Nếu chương trình đào tạo tách rời nhu cầu thị trường, nền kinh tế có thể đồng thời xuất hiện thất nghiệp ở người có bằng cấp và thiếu nhân lực ở các vị trí kỹ thuật.

Vì thế, chất lượng lao động phải được đánh giá bằng năng lực thực hiện công việc, khả năng thích nghi và kết quả tạo ra, thay vì chỉ dựa vào số lượng văn bằng.

Năng suất lao động là cầu nối giữa việc làm và tăng trưởng dài hạn

Năng suất lao động cho biết lượng giá trị được tạo ra trên mỗi người lao động hoặc mỗi giờ làm việc. Hai cách đo thường dùng là:

Năng suất theo người = GDP thực tế / Số người có việc làm

Năng suất theo giờ = GDP thực tế / Tổng số giờ làm việc

Chỉ tiêu theo giờ phản ánh hiệu quả sử dụng thời gian tốt hơn trong trường hợp các quốc gia hoặc ngành có thời lượng làm việc khác nhau.

Năng suất tăng khi người lao động tạo ra nhiều sản lượng hơn với cùng một lượng thời gian. Điều này có thể đến từ:

·         Máy móc và hạ tầng tốt hơn

·         Công nghệ sản xuất hiện đại hơn

·         Kỹ năng phù hợp hơn

·         Quy trình quản lý hiệu quả hơn

·         Chuyên môn hóa sâu hơn

·         Giảm thời gian chờ và sai lỗi

·         Khả năng tiếp cận thông tin tốt hơn

·         Phân bổ nguồn lực hợp lý hơn

Ví dụ, một nhân viên sử dụng phần mềm tự động hóa có thể xử lý số lượng giao dịch lớn hơn mà không phải kéo dài thời gian làm việc. Một công nhân vận hành dây chuyền hiện đại có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn so với lao động thủ công. Một đội ngũ được tổ chức tốt có thể giảm nguyên liệu hỏng, thời gian máy ngừng hoạt động và chi phí phối hợp.

Khi năng suất tăng, doanh nghiệp có thể mở rộng sản lượng mà không phải tăng đầu vào lao động theo cùng tỷ lệ. Giá trị gia tăng cao hơn tạo điều kiện để doanh nghiệp trả lương tốt hơn, tái đầu tư và giảm giá thành. Trên phạm vi toàn nền kinh tế, năng suất là nguồn quan trọng giúp GDP bình quân đầu người tăng bền vững.

Tuy nhiên, năng suất lao động không hoàn toàn do nỗ lực cá nhân quyết định. Một người lao động có thể làm việc chăm chỉ nhưng vẫn đạt năng suất thấp nếu phải sử dụng thiết bị lạc hậu, hạ tầng kém, quy trình bất hợp lý hoặc thiếu nguyên liệu. Do đó, không nên quy mọi khác biệt năng suất cho thái độ hay năng lực của người lao động.

Năng suất là kết quả của sự kết hợp giữa con người, vốn, công nghệ, quản trị và thể chế. Chính sự kết hợp này biến lao động từ một đầu vào về số lượng thành động lực tăng trưởng về chất lượng.

Phân bổ lao động quyết định nguồn nhân lực có được sử dụng đúng nơi hay không

Tăng trưởng không chỉ phụ thuộc vào việc mỗi người làm việc hiệu quả hơn trong vị trí hiện tại. Sản lượng của toàn nền kinh tế còn tăng khi lao động dịch chuyển từ nơi có năng suất thấp sang nơi có năng suất cao hơn.

Một nền kinh tế có thể tồn tại chênh lệch lớn về năng suất giữa:

·         Nông nghiệp và công nghiệp

·         Khu vực phi chính thức và doanh nghiệp chính thức

·         Doanh nghiệp nhỏ kém hiệu quả và doanh nghiệp có công nghệ tốt

·         Công việc giản đơn và công việc chuyên môn

·         Khu vực địa lý ít cơ hội và trung tâm kinh tế phát triển

Khi một lao động rời công việc có giá trị gia tăng thấp để chuyển sang hoạt động có năng suất cao hơn, tổng sản lượng có thể tăng ngay cả khi kỹ năng cá nhân chưa thay đổi nhiều. Đây là hiệu ứng tái phân bổ.

Cơ chế diễn ra theo chuỗi:

Lao động chuyển đến doanh nghiệp hoặc ngành có năng suất cao hơn → cùng một lượng lao động tạo ra nhiều giá trị hơn → năng suất bình quân của nền kinh tế tăng → GDP tăng

Tuy nhiên, sự dịch chuyển chỉ tạo lợi ích khi người lao động có thể thích nghi với công việc mới. Những rào cản như thiếu kỹ năng, chi phí nhà ở cao, giao thông bất tiện, thiếu thông tin tuyển dụng hoặc quy định cản trở dịch chuyển có thể khiến lao động bị mắc kẹt trong các hoạt động năng suất thấp.

Phân bổ sai còn xuất hiện khi người có chuyên môn phải làm công việc không sử dụng đúng kỹ năng. Trong trường hợp này, nền kinh tế đã chi phí cho giáo dục nhưng không thu được đầy đủ giá trị từ vốn nhân lực. Tương tự, thiếu cạnh tranh có thể giữ nguồn lực trong các doanh nghiệp kém hiệu quả thay vì chuyển sang những đơn vị có khả năng sử dụng lao động tốt hơn.

Do đó, thị trường lao động hiệu quả cần làm được hai việc: kết nối đúng người với đúng công việc và tạo điều kiện để nguồn nhân lực dịch chuyển khi cơ cấu kinh tế thay đổi.

Lao động chỉ tạo tăng trưởng mạnh khi kết hợp với vốn, công nghệ và thể chế

Lao động không hoạt động độc lập. Mức đóng góp của lao động phụ thuộc vào những nguồn lực bổ trợ mà người lao động được sử dụng.

Vốn làm tăng năng lực sản xuất của lao động

Máy móc, nhà xưởng, điện, giao thông và hạ tầng số giúp một người lao động tạo ra nhiều sản lượng hơn. Khi lượng vốn trên mỗi lao động tăng, người lao động có thể đảm nhiệm quy mô công việc lớn hơn và tạo giá trị cao hơn.

Ngược lại, tuyển thêm lao động mà không mở rộng thiết bị hoặc không gian sản xuất có thể dẫn đến dư thừa nhân lực. Khi đó, sản lượng vẫn tăng nhưng tăng chậm hơn số lao động.

Công nghệ thay đổi nhiệm vụ và năng suất

Công nghệ có thể thay thế một số nhiệm vụ lặp lại nhưng đồng thời tạo ra nhiệm vụ và nghề nghiệp mới. Tác động cuối cùng đến tăng trưởng phụ thuộc vào việc lao động có được chuyển sang các hoạt động bổ trợ cho công nghệ hay không.

Khi người lao động được đào tạo lại và doanh nghiệp tổ chức quy trình phù hợp, tự động hóa giúp tăng năng suất, giảm chi phí và mở rộng nhu cầu đối với những công việc có giá trị cao hơn. Nếu quá trình thích ứng chậm, một bộ phận lao động có thể mất việc hoặc giảm thu nhập trong giai đoạn chuyển đổi.

Thể chế quyết định động lực làm việc và đầu tư

Quyền tài sản, môi trường kinh doanh, hệ thống pháp luật, chính sách cạnh tranh và quan hệ lao động ảnh hưởng đến cách doanh nghiệp sử dụng nhân lực. Thể chế tốt khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và đào tạo, đồng thời tạo động lực để người lao động tích lũy kỹ năng.

Ngược lại, môi trường thiếu ổn định hoặc thiếu minh bạch làm giảm động cơ đầu tư dài hạn. Khi doanh nghiệp không chắc chắn về khả năng thu hồi vốn, họ có xu hướng sử dụng lao động giá rẻ thay vì nâng cấp công nghệ và phát triển nguồn nhân lực.

Vì vậy, đóng góp của lao động không thể được tách khỏi hệ sinh thái sản xuất. Cùng một lực lượng lao động có thể tạo ra mức sản lượng rất khác nhau tùy theo lượng vốn, trình độ công nghệ và chất lượng thể chế mà họ được tiếp cận.

Tăng dân số trong độ tuổi lao động có thể tạo lợi tức dân số nhưng không tự động sinh tăng trưởng

Khi tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động tăng so với nhóm phụ thuộc, nền kinh tế có cơ hội hưởng lợi tức dân số. Số người có khả năng sản xuất tăng nhanh hơn số người cần được hỗ trợ, qua đó tạo điều kiện nâng tiết kiệm, đầu tư và thu nhập bình quân.

Tuy nhiên, cơ cấu dân số thuận lợi chỉ tạo ra lợi ích khi hội đủ các điều kiện:

·         Người trong độ tuổi lao động có đủ sức khỏe và kỹ năng

·         Nền kinh tế tạo ra đủ việc làm có năng suất

·         Phụ nữ và thanh niên có cơ hội tham gia thị trường lao động

·         Tiết kiệm được chuyển thành đầu tư hiệu quả

·         Lao động có khả năng dịch chuyển giữa ngành và địa phương

·         Thể chế hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng sản xuất

Nếu số người trong độ tuổi lao động tăng nhưng việc làm không tăng tương ứng, kết quả có thể là thất nghiệp, việc làm phi chính thức hoặc thu nhập thấp. Trong trường hợp đó, “cơ hội dân số” không được chuyển hóa thành tăng trưởng.

Ở chiều ngược lại, dân số già hóa có thể làm lực lượng lao động tăng chậm hoặc thu hẹp. Nền kinh tế khi đó khó dựa vào số lượng lao động và phải bù đắp bằng năng suất cao hơn, tỷ lệ tham gia lao động tốt hơn, kéo dài thời gian làm việc phù hợp hoặc sử dụng công nghệ tiết kiệm lao động.

Điểm cốt lõi là cơ cấu dân số chỉ tạo ra tiềm năng. Việc tiềm năng đó trở thành tăng trưởng phụ thuộc vào chất lượng giáo dục, thị trường lao động, đầu tư và năng suất.

Tác động của lao động đến tăng trưởng kinh tế có thể được nhìn qua ba tầng. Ở tầng thứ nhất, nhiều người làm việc hoặc nhiều giờ lao động hơn giúp tăng tổng sản lượng. Ở tầng thứ hai, kỹ năng, sức khỏe và kinh nghiệm làm tăng chất lượng của từng đơn vị lao động. Ở tầng thứ ba, vốn, công nghệ, quản trị và sự phân bổ nguồn nhân lực quyết định lượng giá trị mà lao động thực sự tạo ra.

Vì thế, mở rộng lực lượng lao động chủ yếu giúp nền kinh tế tăng trưởng theo chiều rộng. Muốn GDP bình quân đầu người tăng bền vững, trọng tâm phải chuyển sang nâng năng suất, phát triển kỹ năng, cải thiện khả năng tiếp nhận công nghệ và đưa lao động vào những hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn. Lao động chỉ trở thành động lực dài hạn khi số lượng được chuyển hóa thành năng lực sản xuất thực tế và năng lực đó liên tục được nâng cấp.