Mô hình tăng trưởng nội sinh giải thích tăng trưởng bằng yếu tố nào?

Điểm quan trọng không nằm ở việc bổ sung thêm vốn vật chất, mà ở khả năng biến nguồn lực hiện có thành tri thức có thể tích lũy, sử dụng lại và lan truyền. Một ý tưởng mới có thể được nhiều người áp dụng mà không bị tiêu hao như máy móc hay nguyên liệu. Chính đặc tính đó giúp lợi ích của đầu tư vào tri thức không nhất thiết suy giảm nhanh, từ đó tạo cơ sở cho tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Mô hình tăng trưởng nội sinh giải thích tăng trưởng bằng những yếu tố nào?

Mô hình tăng trưởng nội sinh là nhóm lý thuyết cho rằng tốc độ tăng trưởng dài hạn được quyết định bởi các hoạt động và lựa chọn diễn ra bên trong hệ thống kinh tế. Những lựa chọn này bao gồm việc doanh nghiệp đầu tư vào nghiên cứu, người lao động tích lũy kỹ năng, chính phủ phát triển giáo dục và hạ tầng tri thức, cũng như cách thị trường tạo động lực cho đổi mới.

Các yếu tố trung tâm thường gồm:

·         Tri thức và ý tưởng mới: Làm xuất hiện sản phẩm, quy trình sản xuất hoặc phương thức tổ chức hiệu quả hơn

·         Đổi mới công nghệ: Chuyển tri thức thành năng suất, chất lượng và khả năng sản xuất thực tế

·         Vốn nhân lực: Bao gồm trình độ học vấn, kỹ năng, kinh nghiệm và năng lực tiếp nhận công nghệ

·         Nghiên cứu và phát triển: Tạo ra phát minh có giá trị kinh tế và mở rộng kho tri thức chung

·         Hiệu ứng lan tỏa: Cho phép tri thức do một chủ thể tạo ra làm tăng năng suất của các chủ thể khác

·         Thể chế và chính sách: Tác động đến động cơ đầu tư, học tập, khởi nghiệp, cạnh tranh và phổ biến công nghệ

Trong các mô hình tăng trưởng truyền thống, sản lượng thường được biểu diễn như kết quả của vốn và lao động:

[

Y = F(K,L)

]

Trong đó, (Y) là sản lượng, (K) là vốn vật chất và (L) là lao động. Do vốn chịu quy luật năng suất biên giảm dần, việc liên tục bổ sung máy móc cho cùng một lượng lao động không thể duy trì mãi tốc độ tăng trưởng trên mỗi người.

Mô hình tăng trưởng nội sinh mở rộng cấu trúc này bằng cách đưa tri thức, công nghệ hoặc vốn nhân lực vào quá trình sản xuất:

[

Y = F(K,H,A)

]

Trong đó, (H) đại diện cho vốn nhân lực và (A) đại diện cho tri thức hoặc trình độ công nghệ. Nếu (H) và (A) được tạo ra thông qua đầu tư của doanh nghiệp, hộ gia đình hoặc nhà nước, tiến bộ công nghệ không còn là yếu tố ngoại sinh. Nó trở thành kết quả của chính hoạt động kinh tế.

Câu trả lời cốt lõi vì thế là: nền kinh tế tăng trưởng dài hạn không chỉ vì tích lũy thêm máy móc, mà vì con người liên tục tạo ra tri thức, nâng cao kỹ năng và cải tiến cách sử dụng nguồn lực.

Tri thức giúp nền kinh tế tránh giới hạn của lợi suất giảm dần như thế nào?

Khó khăn lớn của lý thuyết tăng trưởng là giải thích vì sao sản lượng bình quân đầu người có thể tiếp tục tăng trong thời gian dài. Nếu tăng trưởng chỉ dựa vào vốn vật chất, năng suất biên của vốn sẽ giảm dần. Một nhà máy có thêm chiếc máy đầu tiên thường thu được lợi ích lớn, nhưng chiếc máy thứ một trăm trong cùng điều kiện lao động và công nghệ có thể tạo ra phần sản lượng bổ sung nhỏ hơn.

Tri thức có đặc tính khác vốn vật chất. Một cỗ máy thường chỉ được sử dụng tại một địa điểm trong một thời điểm, trong khi một công thức, thuật toán hoặc phương pháp quản trị có thể được nhiều tổ chức sử dụng đồng thời. Trong kinh tế học, tri thức thường mang tính không cạnh tranh trong sử dụng: một doanh nghiệp áp dụng ý tưởng không nhất thiết làm doanh nghiệp khác mất khả năng sử dụng chính ý tưởng đó.

Đặc tính này tạo ra ba cơ chế tăng trưởng.

Tri thức làm tăng năng suất của các nguồn lực hiện có

Đổi mới cho phép cùng một lượng vốn và lao động tạo ra nhiều sản lượng hơn. Một quy trình sản xuất mới có thể giảm tỷ lệ lỗi; một thuật toán có thể rút ngắn thời gian xử lý; một phương pháp canh tác có thể làm tăng sản lượng mà không cần mở rộng tương ứng diện tích đất.

Như vậy, tăng trưởng không chỉ đến từ việc sử dụng nhiều đầu vào hơn, mà còn từ việc sử dụng đầu vào thông minh hơn.

Tri thức tạo ra hiệu ứng lan tỏa

Doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu có thể không thu được toàn bộ lợi ích xã hội từ phát minh của mình. Nhân viên chuyển việc, nhà cung cấp học được quy trình mới, đối thủ phân tích sản phẩm hoặc các nghiên cứu tiếp theo sử dụng kết quả trước đó làm nền tảng. Một phần tri thức lan ra ngoài tổ chức đã tạo ra nó.

Paul Romer nhấn mạnh cơ chế này trong các công trình về tăng trưởng dựa trên tri thức. Đầu tư của một doanh nghiệp có thể làm tăng kho tri thức chung, qua đó nâng năng suất của nhiều doanh nghiệp khác. Lợi ích xã hội của nghiên cứu vì vậy có thể lớn hơn lợi ích tư nhân mà nhà đầu tư trực tiếp nhận được.

Ý tưởng mới có thể tạo lợi suất không giảm đối với các yếu tố tích lũy

Một dạng đơn giản của lý thuyết nội sinh là mô hình (AK):

[

Y = AK

]

Trong đó, (K) được hiểu rộng hơn vốn vật chất thuần túy, có thể bao gồm vốn nhân lực, tri thức hoặc các tài sản có khả năng tích lũy. Nếu năng suất của khối vốn mở rộng này không giảm khi quy mô tăng lên, tỷ lệ tiết kiệm và đầu tư cao hơn có thể ảnh hưởng lâu dài đến tốc độ tăng trưởng, thay vì chỉ làm thay đổi mức sản lượng trong một giai đoạn chuyển tiếp.

Tuy nhiên, cơ chế trên không có nghĩa mọi loại kiến thức đều tự động tạo ra tăng trưởng. Tri thức chỉ có giá trị kinh tế khi có thể được hấp thụ, ứng dụng, phổ biến hoặc kết hợp với vốn, lao động và thể chế phù hợp.

Vốn nhân lực duy trì tăng trưởng thông qua những cơ chế nào?

Vốn nhân lực là năng lực sản xuất gắn với con người, bao gồm kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, sức khỏe và khả năng học hỏi. Trong mô hình tăng trưởng nội sinh, vốn nhân lực vừa là đầu vào trực tiếp của sản xuất vừa là điều kiện để tạo ra và tiếp nhận công nghệ.

Robert Lucas phát triển một cách tiếp cận trong đó người lao động phân bổ thời gian giữa sản xuất hiện tại và học tập. Khi dành nguồn lực cho giáo dục hoặc đào tạo, nền kinh tế có thể phải hy sinh một phần sản lượng trước mắt, nhưng năng suất lao động trong tương lai tăng lên.

Có thể mô tả quá trình tích lũy vốn nhân lực bằng quan hệ đơn giản:

[

\dot{H} = \phi uH

]

Trong đó, (\dot{H}) là mức gia tăng vốn nhân lực, (u) là tỷ lệ nguồn lực dành cho học tập và (\phi) phản ánh hiệu quả của quá trình đào tạo. Vốn nhân lực hiện có giúp tạo thêm vốn nhân lực mới, bởi người có nền tảng kiến thức tốt thường học nhanh hơn và có khả năng truyền đạt kỹ năng cho người khác.

Vốn nhân lực hỗ trợ tăng trưởng qua bốn kênh chính.

Nâng cao năng suất trực tiếp của người lao động

Người lao động có kỹ năng tốt hơn có thể xử lý công việc phức tạp, giảm sai sót và phối hợp hiệu quả hơn với máy móc. Giá trị của giáo dục vì thế không chỉ nằm ở số năm đi học mà còn ở chất lượng kiến thức và khả năng vận dụng.

Tăng năng lực nghiên cứu và sáng tạo

Nghiên cứu khoa học, thiết kế sản phẩm và phát triển công nghệ đòi hỏi nhân lực chuyên môn cao. Khi số lượng và chất lượng nhà nghiên cứu tăng, khả năng tạo ra ý tưởng có giá trị kinh tế cũng tăng theo.

Cải thiện khả năng hấp thụ công nghệ

Một quốc gia không nhất thiết phải tự phát minh mọi công nghệ. Nền kinh tế có thể tăng trưởng bằng cách học hỏi và thích nghi công nghệ đã tồn tại ở nơi khác. Tuy nhiên, việc nhập máy móc không bảo đảm năng suất sẽ tăng nếu người lao động không đủ kỹ năng để vận hành, bảo trì và cải tiến thiết bị.

Tạo ngoại ứng xã hội

Kiến thức của một cá nhân có thể làm tăng năng suất của đồng nghiệp, doanh nghiệp và cộng đồng. Một kỹ sư giỏi không chỉ tạo ra sản phẩm của riêng mình mà còn đào tạo nhân viên, cải thiện quy trình và truyền kinh nghiệm cho nhóm làm việc. Do những lợi ích này không phải lúc nào cũng được phản ánh đầy đủ trong tiền lương, thị trường có thể đầu tư cho giáo dục ít hơn mức có lợi cho toàn xã hội.

Cần phân biệt tích lũy vốn nhân lực với việc chỉ mở rộng số lượng bằng cấp. Tăng chi tiêu giáo dục chỉ thúc đẩy tăng trưởng khi nó thực sự cải thiện năng lực nhận thức, kỹ năng nghề nghiệp, khả năng nghiên cứu và mức độ phù hợp giữa đào tạo với nhu cầu sản xuất.

Nghiên cứu, đổi mới và cạnh tranh tạo ra công nghệ mới ra sao?

Trong các mô hình nội sinh dựa trên nghiên cứu và phát triển, tiến bộ công nghệ là kết quả của hoạt động có chủ đích. Doanh nghiệp sử dụng lao động, vốn và kiến thức hiện có để tìm ra sản phẩm mới hoặc phương pháp sản xuất tốt hơn. Họ thực hiện hoạt động này vì kỳ vọng thu được lợi nhuận từ sáng chế, bí quyết, thương hiệu, lợi thế đi trước hoặc quyền sở hữu trí tuệ.

Quá trình cơ bản có thể được mô tả như sau:

[

\text{Đầu tư R&D}

\rightarrow

\text{Ý tưởng mới}

\rightarrow

\text{Công nghệ hoặc sản phẩm mới}

\rightarrow

\text{Năng suất và lợi nhuận}

\rightarrow

\text{Tái đầu tư}

]

Paul Romer xây dựng mô hình trong đó các nhà nghiên cứu tạo ra những thiết kế mới. Các thiết kế này được sử dụng để sản xuất nhiều loại đầu vào trung gian hơn, giúp khu vực sản xuất cuối cùng hoạt động hiệu quả hơn. Quy mô của khu vực nghiên cứu, năng lực của nhân lực khoa học và kho tri thức sẵn có đều ảnh hưởng đến tốc độ tạo ý tưởng.

Một hướng tiếp cận khác do Philippe Aghion và Peter Howitt phát triển nhấn mạnh phá hủy sáng tạo. Doanh nghiệp đổi mới tạo ra công nghệ tốt hơn và thay thế công nghệ cũ. Đổi mới làm tăng năng suất toàn nền kinh tế nhưng đồng thời làm giảm giá trị của sản phẩm, kỹ năng hoặc doanh nghiệp lỗi thời.

Cơ chế này cho thấy cạnh tranh có tác động hai mặt:

·         Cạnh tranh tạo áp lực buộc doanh nghiệp cải tiến để tồn tại

·         Lợi nhuận tạm thời từ đổi mới tạo phần thưởng cho hoạt động nghiên cứu

·         Cạnh tranh quá yếu có thể khiến doanh nghiệp thống lĩnh ít động lực đổi mới

·         Cạnh tranh quá mạnh trong một số điều kiện có thể làm lợi nhuận kỳ vọng từ nghiên cứu không đủ bù chi phí và rủi ro

Quyền sở hữu trí tuệ cũng phản ánh một sự đánh đổi. Bằng sáng chế cho phép nhà phát minh tạm thời kiểm soát việc khai thác sáng chế, nhờ đó tăng khả năng thu hồi chi phí nghiên cứu. Tuy nhiên, bảo hộ quá rộng hoặc kéo dài có thể làm chậm quá trình phổ biến tri thức và hạn chế các cải tiến tiếp theo.

Vì vậy, mô hình tăng trưởng nội sinh không xem “nhiều nghiên cứu hơn” là điều kiện đủ. Kết quả còn phụ thuộc chất lượng nghiên cứu, khả năng thương mại hóa, mức độ liên kết giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp, quyền tiếp cận tài chính, cạnh tranh thị trường và tốc độ phổ biến công nghệ.

Mô hình nội sinh khác mô hình tăng trưởng ngoại sinh ở điểm nào?

Sự khác biệt quan trọng nhất nằm ở cách giải thích tiến bộ công nghệ.

Trong mô hình Solow, tăng trưởng sản lượng trên mỗi lao động về dài hạn phụ thuộc vào tiến bộ công nghệ. Tuy nhiên, tốc độ tiến bộ công nghệ thường được giả định từ bên ngoài mô hình. Tiết kiệm cao hơn làm tăng lượng vốn và mức sản lượng bình quân, nhưng do lợi suất giảm dần, nó không nhất thiết làm tăng vĩnh viễn tốc độ tăng trưởng bình quân đầu người.

Mô hình tăng trưởng nội sinh đặt câu hỏi tiếp theo: tiến bộ công nghệ đến từ đâu, ai tạo ra nó và điều gì quyết định tốc độ xuất hiện của nó?

Hai nhóm mô hình không nhất thiết loại trừ nhau. Mô hình Solow cung cấp khung nền tảng để hiểu tích lũy vốn, trạng thái cân bằng và vai trò của năng suất. Mô hình nội sinh đi sâu hơn vào quá trình hình thành năng suất và giải thích tại sao chính sách giáo dục, nghiên cứu hoặc đổi mới có thể để lại ảnh hưởng lâu dài.

Điểm cần tránh là hiểu “nội sinh” theo nghĩa mọi biến số đều do chính sách kiểm soát. Mô hình chỉ nói rằng động lực tăng trưởng được giải thích bằng hành vi và quan hệ bên trong hệ thống; nó không khẳng định kết quả có thể được điều khiển hoàn toàn hoặc không chịu tác động từ bên ngoài.

Khi nào các động lực nội sinh thực sự tạo ra tăng trưởng bền vững?

Đầu tư vào tri thức và vốn nhân lực không tự động chuyển thành tăng trưởng. Cơ chế nội sinh chỉ vận hành hiệu quả khi tồn tại các điều kiện cho phép ý tưởng được tạo ra, sàng lọc, ứng dụng và phổ biến.

Thể chế phải bảo vệ động lực đổi mới nhưng không khóa chặt tri thức

Nhà sáng tạo cần có khả năng thu hồi chi phí nghiên cứu. Đồng thời, xã hội cần tri thức được phổ biến đủ rộng để tạo ra các cải tiến tiếp theo. Chính sách phải cân bằng giữa bảo hộ và cạnh tranh, giữa lợi nhuận của người phát minh và lợi ích của người sử dụng.

Giáo dục phải tạo năng lực thay vì chỉ mở rộng quy mô

Nguồn lực dành cho giáo dục tạo tăng trưởng khi cải thiện kỹ năng thực tế, khả năng giải quyết vấn đề và năng lực tiếp nhận công nghệ. Nếu đào tạo không phù hợp với nhu cầu sản xuất hoặc chất lượng thấp, số năm học tăng nhưng năng suất có thể không tăng tương ứng.

Hệ thống tài chính phải chấp nhận đặc điểm rủi ro của đổi mới

Nghiên cứu có chi phí ban đầu cao, kết quả không chắc chắn và tài sản chủ yếu là vô hình. Doanh nghiệp đổi mới thường khó dùng ý tưởng làm tài sản thế chấp. Một hệ thống tài chính chỉ ưu tiên dự án an toàn, có tài sản hữu hình có thể làm thiếu vốn cho các hoạt động tạo tri thức.

Thị trường phải cho phép nguồn lực dịch chuyển

Phá hủy sáng tạo chỉ nâng năng suất khi lao động và vốn có thể chuyển từ ngành suy giảm sang ngành có năng suất cao hơn. Nếu thị trường lao động cứng nhắc, kỹ năng không phù hợp hoặc doanh nghiệp kém hiệu quả liên tục được duy trì, công nghệ mới có thể không tạo ra mức tăng năng suất kỳ vọng.

Nền kinh tế phải có năng lực hấp thụ

Công nghệ nhập khẩu chỉ phát huy tác dụng khi có hạ tầng, kỹ năng quản trị, nhân lực kỹ thuật và chuỗi cung ứng tương thích. Khoảng cách giữa sở hữu công nghệ và sử dụng hiệu quả công nghệ là một giới hạn quan trọng mà các phân tích đơn giản thường bỏ qua.

Từ các điều kiện trên, mô hình tăng trưởng nội sinh gợi ý rằng chính sách có thể tác động lâu dài thông qua giáo dục, nghiên cứu cơ bản, hạ tầng số, cạnh tranh, tài chính đổi mới và liên kết tri thức. Tuy nhiên, việc tăng chi tiêu đơn thuần không bảo đảm kết quả. Cần đánh giá chất lượng đầu tư, cơ chế khuyến khích và khả năng chuyển hóa đầu vào thành năng suất.

Những giới hạn nào cần lưu ý khi sử dụng mô hình tăng trưởng nội sinh?

Mô hình tăng trưởng nội sinh cung cấp lời giải thích mạnh về vai trò của tri thức, nhưng không phải mọi dự đoán của mô hình đều dễ kiểm chứng hoặc đúng trong mọi bối cảnh.

Thứ nhất, tri thức khó đo lường. Chi tiêu cho nghiên cứu không đồng nhất với lượng tri thức hữu ích được tạo ra; số bằng sáng chế cũng không phản ánh đầy đủ chất lượng hoặc giá trị kinh tế của đổi mới. Vốn nhân lực tương tự: số năm học là một chỉ báo không hoàn chỉnh cho kỹ năng thực tế.

Thứ hai, năng suất nghiên cứu có thể thay đổi theo thời gian. Khi những phát minh dễ dàng đã được khám phá, việc tạo ra bước tiến tiếp theo có thể đòi hỏi nhiều nhà nghiên cứu, thiết bị và dữ liệu hơn. Vì thế, số lượng người làm R&D tăng không nhất thiết làm tốc độ tăng năng suất tăng theo cùng tỷ lệ.

Thứ ba, quy mô kinh tế không luôn tạo ra tốc độ tăng trưởng cao hơn như một số phiên bản ban đầu dự đoán. Dân số lớn có thể cung cấp nhiều nhà nghiên cứu hơn, nhưng hiệu quả phối hợp, trùng lặp nghiên cứu và mức độ phức tạp của công nghệ cũng ảnh hưởng kết quả.

Thứ tư, đổi mới tạo ra người thắng và người thua. Công nghệ mới có thể nâng tổng năng suất nhưng làm một số kỹ năng mất giá, khiến doanh nghiệp cũ rời thị trường và làm gia tăng bất bình đẳng trong giai đoạn chuyển đổi. Tăng trưởng tổng thể vì thế không đồng nghĩa lợi ích được phân phối đều.

Cuối cùng, chính sách hỗ trợ tăng trưởng có thể thất bại nếu nguồn lực bị phân bổ theo quan hệ thay vì năng lực, nếu trợ cấp duy trì doanh nghiệp kém hiệu quả hoặc nếu bảo hộ sở hữu trí tuệ ngăn cản cạnh tranh. Mô hình chỉ ra lý do cần can thiệp khi thị trường không tính đủ ngoại ứng tri thức, nhưng không bảo đảm mọi biện pháp can thiệp đều hiệu quả.

Giá trị lớn nhất của mô hình không phải là cung cấp một công thức chính sách duy nhất. Nó tạo ra khung phân tích để xem xét chuỗi liên kết từ đầu tư, động lực, tri thức và kỹ năng đến đổi mới, năng suất và tăng trưởng dài hạn.

Mô hình tăng trưởng nội sinh giải thích rằng tăng trưởng bền vững được tạo ra từ khả năng tích lũy tri thức, phát triển vốn nhân lực và đổi mới công nghệ ngay bên trong nền kinh tế. Các yếu tố này làm tăng năng suất, tạo hiệu ứng lan tỏa và phần nào khắc phục giới hạn lợi suất giảm dần của vốn vật chất.

Cơ chế nội sinh không vận hành chỉ bằng cách tăng số tiền dành cho giáo dục hoặc nghiên cứu. Tăng trưởng xuất hiện khi nguồn lực đó tạo ra kỹ năng thực, ý tưởng có giá trị, công nghệ được ứng dụng và tri thức được phổ biến. Vì vậy, chất lượng thể chế, cạnh tranh, tài chính, khả năng hấp thụ công nghệ và cách phân bổ nguồn lực đều quyết định hiệu quả cuối cùng.